Sağlık

Yetişkinlerde tükenmişlik sendromu

Günümüzde pek çok yetişkin iş ömrü ile ilgili problemler yaşamaktadır. Bu meseleler, bireylerde ruhsal bir tahribat yaratmakta ve hayattan aldıkları zevki azaltıp işlevselliklerini sınırlamaktadır.

Son vakitlerde medya, gazete vb. kanallar yoluyla ismini sık duyduğumuz “tükenmişlik” hissinin bu cins aksiliklerin doğal bir sonucu olduğu söylenebilir. Tükenmişlik, ağır ve kronik gerilim sebebiyle oluşan duygusal, zihinsel ve fizikî bitkinlik durumudur. Bunun yanında, tükenmişlik sendromu sıklıkla beşerlerle yüz yüze çalışan bireylerde görülen ümitsizlik, motivasyon kaybı, duygusal çökkünlük, hayatı yaşamaya bedel bulmama üzere durumlarla karakterize ruhsal bir sıkıntıdır.

Tükenmişlik sendromuna yakalanmış bireyler çeşitli evrelerden geçerler. Tükenmiş sendromunun hangi evresinde olduğunuzu bilmek ve erken müdahale için alanda uzman bir bireyden ruhsal yardım almak son derece değerlidir. Tükenmişlik sendromuna sahip olma ile ilgili kuşkularınız varsa aşağıdaki unsurları dikkatle okuyunuz. Bu unsurlardan iki yahut daha fazlasına sahipseniz tükenmişlik sendromuna yakalanmış olabilirsiniz.

Evre 1: Gerilim Uyarımı

Bu evre bireylerin gerilim karşısında gösterdikler fizyolojik ve ruhsal reaksiyonları kapsar. Kişi gerilim altında olduğunun farkındadır ancak gerilimi oluşturan faktörleri azaltma yoluna gitmez. Bunun yerine, kendi gücünü olabildiğince zorlayarak gerilimi yenmeye çalışır. Üzerinde çalıştığı iş, ödev, proje vb. bir uğraş için kapasitesini aşacak formda uygun olmayan bir tempoda çalışır. Bu periyotta görülen reaksiyonlardan kimileri şunlardır:

* Uykusuzluk
* Kalp-ririm sorunlaru
* Anksiyete
* Baş ağrısı
* Konsantrasyon zahmeti
* Unutkanlık
* Bruksizm
* Mide sorunları
* Sonluluk

Evre 2: Enerjiyi Muhafaza

Birinci kozmosun giderek daha yorucu bir hale gelmesi ile kişi ikinci evreye geçiş yapar. İkinci evre ise kişinin gerilimi kompanse etme teşebbüsüdür. Kişi, ne kadar uğraş harcarsa harcasın beklentileri büsbütün karşılayamayacağını farkeder ve umudunu yitirmeye başlar. Duygusal çökkünlük içine girer. İkinci cihanın belirtileri şunlardır:

* Erteleme
* Sistemli olarak işe geç kalma
* Cinsel istekte azalma
* Sabahları yorgun hissetme
* Kafeinli, alkollü içecek tüketiminde artma
* Çok derecede mola / tatil muhtaçlığı
* Kızgınlık
* Toplumsal geri çekilme
* Sinizm
* Bitkinlik

Evre 3: Tükenme

Kişi, iş hayatında karşı karşıya kaldığı zorluklarla uğraş etmesine rağmen bunları değiştirememesi ile birlikte engellenmişlik duygusu yaşar.

* Kronik keder yahut depresyon
* Toplumsal etraftan uzaklaşma isteği
* İntihar etme isteği
* Fizikî bitkinlik
* Kronik baş ağrısı
* Zihinsel bitkinlik
* Kronik mide ve bağırsak sorunları

Gerilim ile tükenmişlik ortasındaki farkı nasıl anlayabilirsiniz?

Tükenmişlik; daima devam eden ağır gerilimin bir sonucu olabilir. Gerilim ise ,tek başına, bir çok fizikî ve ruhsal baskı ögesini içerir.

Gerilim

İşe çok bağlılık ile sonuçlanır.
Hisler çok derecede etkindir.
Acelecilik ve hiperaktivite yaratır.
Güç kaybına neden olur.
Anksiyete bozukluklarına sebep olur.
Öncelikli ziyanı fizikidir.

Tükenmişlik

İş ile bağlılığın kesilmesiyle sonuçlanır.
Hisler küntleşmiştir.
Savunmasızlık ve ümitsizlik yaratır.
Motivasyon mefkurelerin kaybına neden olur.
Depresyona sebep olur.
Öncelikli ziyanı duygusaldır.
Hayatı yaşamaya paha görmemenize sebep olur.

Depresyon ile tükenmişlik ortasındaki farkı nasıl anlayabiliriz?

Tükenmişliğin tarifinde da belirtildiği üzere, fazla iş yükü ve beşerlerle yüz yüze çalışmak durumunda olunması nedeniyle görülen bir semptomdur. Hayatınızın merkezine alıp uğraştığınız tek işe yöneliktir. Buna rağmen, depresyonun getirdiği negatif hisler hayatınızın tamamına yayılmıştır.

Tükenmişlik sendromunun meydana gelmesinin nedenleri nelerdir?

Tükenmişlik sendromunun nedenlerini iki alt başlıkta toplanılabilir:

1) Çalışma ortamına bağlı nedenler:

– Verilen işlerin çok ağır ve sıkıntı olması
– İş ortamında motivasyon eksikliği
– İş ortamında toplumsal bağların yetersizliği
– Kontrolün ve geri bildirimin kâfi olmaması
– Yöneticilerin gereğince profesyonel olmamaları

2) Kişinin özelliklerine bağlı nedenler:

– Rol karmaşası yaşama
– Çok sorumluluk alma isteği
– Mükemmeliyetçi kişilik yapısı

Tükenmişlik sendromunun kıymetli bir sonucuda erteleme davranışıdır. Unutmayın; tükenmişlik sendromu ağır bir erteleme davranışına neden olabilir.

Erteleme, yapılması gereken işi yapmaktan olabildiğince kaçınma davranışıdır. Ekseriyetle bize keyif vermeyen, sıkıcı, üzerinde ağır çalışmamızı gerektiren işleri erteleme eğilimi gösteririz. Bazen, öncelik sıralamamızda en acil olan işi yapmak yerine vaktimizi daha gereksiz işlere ayırırız.
Günlük hayatta hepimiz vakit zaman erteleme davranışı gösteriyoruz. Hatta bazen erteleme kronikleşebiliyor ve ömrümüzün bir modülü haline gelebiliyor. Yapmamız gereken işi “son teslim tarihine” bakarak daha nasılsa daha çok var kanısı ile erteleyebildiğimiz kadar erteliyoruz. Bu esnada beynimizin mantıklı kararlardan sorumlu kısmı, haz ile ilgili olan kısma yenik düşüyor.

Nöropsikolojik bir çerçeveden baktığımızda; beynimizde çeşitli sinirsel yapıların oluşturduğu limbik sistem ve neokorteks erteleme davranışı ile yakından bağlantılıdır. Erteleme davranışımızda rol oynayan nöronal sistemi biraz daha yakından incelersek;

1) Nucleus accumbens merkezi, limbik sistemin içindedir ve ödül merkezi olarak da isimlendirilir. Bu merkez, ödül, keyif ve bağımlılık üzere sistemleri yönetir.
2) Bir grup duygusal süreçleri işlemekten sorumlu olan Amigdala da limbik sistemin sinirsel yapılar topluluğuna dahildir. Amigdala, bir olay karşısında duygusal reaksiyon oluşturmada primer role sahip kısımdır.
3) VTA yani ventral tegmentel alan beyefendisinin doğal ödül devrelerinde kıymetli rol oynar.
4) Neokorteks ise beyin korteksinin bir kısmıdır. Şuurlu düşünme, karar verme, mantıksal denetim üzere işlevlerden sorumludur.

Limbik sistem ve neokorteks bizi nasıl erteleme davranışına sürüklüyor?
Şayet yapmanız gereken işin son teslim tarihi yakın değilse, bu işi bitirince sahip olacağınız olumlu kar da yakın değil demektir. Artık aşağıdaki durumları deneyimlediğinizi olduğunuzu hayal edin:
– Yıl sonuna kadar bitirmeniz gereken bir projeniz var. Bu proje için çalışıyorsunuz lakin karşılığını aylar sonra projeyi tamamladığınızda alabileceksiniz.
– Bir imtihana hazırlanıyorsunuz ve bu hazırlanma basamağında bir ödül kazanamayacağınızı, lakin birkaç ay sonra imtihana girip sonucunu aldığınızda bunun sizin için bir ödül olabileceğini biliyorsunuz.
– İşle ilgili değerli bir rapor yazmanız ve yöneticinize teslim etmeniz gerekiyor. Bu raporu yazdığınızda terfi edileceksiniz. Raporun teslim tarihi 3 ay sonra. Yani şu an rapor üzerinde çalışmanızın karşılığını fakat 3 ay sonra teslim ettiğinizde alabileceksiniz.

Beynimiz, bizim bir iş üzerinde şayet karşılığında “hemen” haz alabileceksek çalışmamızı istiyor. , Üzerinde çalıştığımız projenin son teslim tarihine daha çok varsa limbik sistemimiz, şu an çalışsak bile yakın vakitte bir olumlu sonuç elde edemeyeceğimizi fark ediyor. Bu nedenle, çabucak olumlu sonuç alamayacağı uzun vadeli işlere yatırım yapmaktan kaçınıyor. Yerine bir davranışı sergiledikten çabucak sonra olumlu çıkar elde edebileceği işlere yöneliyor. Amigdala ise, kişinin yapması gereken işte başarısız olacağına, makûs, utanç verici sonuçlar alacağına dair bir kaygı duygusu geliştiriyor. Hatta bu kaygı bazen irrasyonel seviyede olabiliyor. Limbik sistem bu formda çalışırken, neokorteks duruma yardımcı bir fonksiyon gösteriyor. Erteleme davranışını “zararlılık” ile eşleştiriyor. Böylelikle ertelemememiz gerektiği, bunun bizim için ziyanlı olduğu ile ilgili uyarıyor. Fakat neokorteks, limbik sistem kadar esaslı bir yapı değil. Bu nedenle bu ikazın tesiri de bizde davranışsal bir yaptırıma neden olmuyor. Timothy A. Pychyl’ye nazaran (Carleton Universitesi psikoloji profesörü), profrontal korteks beynin daha yüzeysel ve zayıf olan kısmıdır ve bu nedenle erteleme davranışına karar verme esnasında, limbik sistem neokortekse nazaran daha baskın pozisyona geçmektedir. Böylelikle mantıken ertelemememiz gerektiğini bilmemize karşın erteleme davranışı sergileme eğilimi gösteriyoruz.

Çabucak hepimiz erteliyoruz. Erteleme bizim tabiatımızda var. Kimilerimiz, erteleme skalasında daha ileride yahut geride olabilir. Son teslim tarihleri, yapılması gereken işler, ödevler, projeler… Hayatımızda her vakit ertelediğimiz ve erteleyeceğimiz işler olacaktır. Lakin hayatınızda son teslim vakitlerinden daha kıymetli anlar var. Ailenize vakit ayırmak, kendinizle ilgilenmek, spor yapmak, sıhhatinize dikkat etmek, hobilerinizle ilgilenmek, bağlantınız için çabalamak, mutsuz eden şeyleri fark edip bitirmek, yeni amaçlar için adım atmak….. Bunların rastgele bir son teslim tarihi yok. Kimse size yaşlı anneannenizi ziyaret etmeniz için son gün belirlemiyor yahut çocuğunuzla oyun oynamak için son 2 gününüz demiyor. Yani burada aslında tüm o projelerde, ödevlerde yaşadığınız “yetiştirme telaşını” duymuyorsunuz. O yüzden de bir erteleme sonunuz olmuyor ve erteledikçe erteliyorsunuz. Hatta bir mühlet sonra ertelediğiniz şey her ne ise size “yapmanız gereken bir iş” üzere gelmemeye başlıyor. Unutuyor, hayatı kaçırıyorsunuz… Bu, son teslim tarihinin olduğu bir ödevi yapmayı ertelemenizden çok daha farklı. Burada bahsettiğim değerli ömür olaylarını erteleme davranışının kronikleşmiş formu. Çoklukla içinizde yaşıyorsunuz, uzun vadeli üzülmenize ve pişmanlık duymanıza neden oluyor.

Hayatı ertelememek için ferdî sorumluluğunuzu almalı ve iç kontrollü olmalısınız. Kendi hayatınızda şu anda neleri erteme halinde olduğunuzu düşünmelisiniz. Boş bir kağıda bunların listesini çıkarabilirsiniz. Kendinize daha fazla vakit ayırmaya mı gereksiniminiz var? Eşinizle uzun vakittir sohbet etmediğinizi mi hatırladınız? Yoksa çocuğunuzla ne vakittir dışarı çıkıp eğlenmediğinizi mi? Bunları belirledikten sonra kendinize gerçekçi maksatlar belirlemelisiniz. Bunları yalnızca yapmanız gereken misyonlar olarak biriktirmemeli ve kronik bir biçimde erteleyip unutmamalısınız. Tüm içtenliğinizle yalnızca yapmak istediğiniz için yapmalısınız. Fakat şahsî sorumluluğunuzu aldığınızda ve hayata karşı samimi bir tavır sergilediğinizde sahiden ertelememek mümkün olabilir.

Kaynakça

Naktiyok, A., Karabey, N. C. (2005). İşkoliklik ve Tükenmişlik Sendromu. İktisadi ve İdari Bilimler Mecmuası, 19 (2).

Ersoy, A., Utku, D. B. (2005). Konaklama İşletmeleri Muhasebe Müdürlerinde Tükenmişlik Sendromu-1. Muhasebe ve Finansman Mecmuası, 28.

Smith, M., Segal, J., Segal, R. (2016). Preventing Burnout. Erişim Tarihi: 24 Şubat 2016. http://www.helpguide.org/articles/stress/preventing-burnout.htm

Yardımcı Doç Dr. Ercan Özmen – Tükenmişlik Sunumu.

From the Continuing Medical Education website of the Texas Medical Association
http://www.texmed.org/cme/phn/psb/burnout.asp

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir