yas WebKlL3W
Sağlık

Yas

Her bir birey hayatın doğal gidişi içinde birçok kayıp ya da kayıp tehdidi ile karşılaşabilir. Sevilen birinin kaybı, yakın bir münasebetin bitimi, organ kaybı, iş kaybı ve vatan/bağımsızlıklar/bir ülkü üzere düşünsel/soyut birtakım bedellerin kaybı örnek olarak verilebilir. Maalesef son birkaç aydır yaşadığımız pandemi sürecinde de pek çok bahiste kayıplar yaşıyoruz. Fakat, mevt bir sona eriş olması ve geri dönülmezliği nedeniyle bireyin yaşadığı en acı veren kayıp diyebiliriz. Bu sebeple bu yazının asıl noktasını kaybın bu noktası oluşturmakta.

Hayatın her periyodunda bireyler, bir ayrılık ve kaybın akabinde olağan yas süreci ile yüz yüze kalır. Yas, kayıp yaşayan bireyin ömrünün her alanını ilgilendiren çok boyutlu ve güç bir süreçtir. Fakat bir hastalık değildir; kayba karşı gelişen olağan bir reaksiyondur.

Literatürde sevilen birinin kaybının akabinde yaşanan süreci farklı seviyelerde (bireysel, toplumsal ve duruma özgü) yansıtılan üç farklı kavram vardır. Sıklıkla birbirinin yerine kullanıldığı gözlenmektedir fakat kavramsal olarak birbirinden farklıdır. Kayıp yaşama; bireyin sevilen birini yitirmiş olması nedeniyle içinde bulunduğu durumun objektif sözüdür. Sürecin toplumsal ya da dışsal bileşenini yansıtır. Matem; birinin vefatından ötürü üzülmek ve hüzün yaşanan vakti tanımlar. Matem, kaybın kültürel yanını temsil eder ve şuurlu ya da bilinçsiz kültürel yansıları içerir. Yas; mevt nedeniyle kayıp yaşayan bireylerde, bu kayba verilen ahenk yansılarını yansıtır. Yas kaybedilen kişi ile ilgili tamamlanmamış planları, istekleri, hayalleri ve fantezileri içerir. Bu kavramların hepsinin ortak noktası kişinin verdiğini öznel yansılar olmasıdır.

Kaybettiğimiz kişinin akabinde “yas tutmak” yaşanması gereken doğal bir süreçtir. Kişi yas tutma sürecinde bu kaybını protesto edebilir, olağan fonksiyonlarında (kendine bakım, çalışmak, aile ve toplumsal bağlar yürütmek gibi) birtakım aksamalar görülebilir ve birtakım ruhsal problemler yaşanabilir. Kişinin hayatına sağlıklı ve fonksiyonel bir halde devam edebilmesi için yas sürecini tamamlaması gerekir. Bu noktada Worden’in Yas Vazifeleri Modeline bakabiliriz.

Worden’in Yas Vazifeleri Modeli’nde, yas sürecini muhakkak evrelerden oluşan bir süreç olarak kavramlaştırmak yerine, yas sürecine ahenk gösterebilmesi için yerine getirmesi gereken temel vazifeleri tanımlanır. Bu modele nazaran yas sürecinin dört misyonu aşağıda tanımlanmıştır;

  1. Kaybın gerçekliğini kabul etmek: Kaybı yaşayan kişinin kaybedilen kişinin “öldüğünü ve asla geri dönmeyeceği” gerçeği ile tam olarak yüzleşmesidir.

  2. Yas ile oluşan acı üzerinde çalışmak ve hisleri tabir etmek: Sevilen birinin kaybı sonucu oluşan acı hem fizikî hem de duygusal bir acıdır. Bu acıyı kabullenmek ve yaşamak hem güç hem de değerli bir vazifedir.

  3. Ölen kişinin bulunmadığı bir etrafa ahenk sağlamak: Kayıp yaşayan bireyler, kaybın üzerinden belli bir vakit geçene kadar ölenin kendi omurlarındaki rollerinin farkına değildirler. Bu nedenle yas tutan birey, ölenin hayatında üstlendiği rollerin kaybına ve bunun kendi benlik hissinde yarattığı değişikliğe ahenk sağlaması gerekir. Bireyin bu temel misyonu nasıl başardığı yas sürecinin sonucunu belirleyecektir; ya bireyin hayatındaki değişiklikleri anlamlandırması ve ömrünün maksadını yine belirlemeye yönelik bir ilerleme ya da çözemediği bir ikilemin içinde mahkûm olduğu ve büyümenin durduğu bir duraklamadır.

  4. Duygusal manada ölen kişi ile bağları tekrar düzenlemek ve yaşama devam etmek: Yas tutan birey, ölene yönelik uygun bir anı formasyonu oluşturarak, yas sürecinin gelecek hayat planlarını ve etkinliklerini olumsuz bir biçimde örselemesini engellemek zorundadır. Yani ölen kişi ile münasebetini sonlandırmaktan fazla, ölene ilişkin anı ve niyetlerini duygusal dünyasında uygun bir yere yerleştirip geride kalan ömrünü sürdürebilmesidir. Bu basamak yasın tamamlanmasındaki en zorlanılan vazifedir.

Hayat döngüsünde her birey için yas farklı bir tecrübedir. Bu nedenle kayıp karşısında farklı yas yansıları verilebilir. Sevilen birinin kaybının akabinde gelişen doğal sürecin sonunda bireyler yeni bağlar ve münasebetler yoluyla hayatını tekrar yapılandırır. Böylece yas, büyüme ve gelişme için bir araç haline dönüşebilir. Buna rağmen süreç bilakis işlerse, yas süreci tamamlanamaz ve bireyin işlevselliğinde bariz bozulmalara ile sonuçlanır.

Patolojik yas; kaybın akabinde en az altı ay geçmesine karşın bireyin toplumsal ve mesleksel ömür alanlarındaki fonksiyonelliğinin giderek bozulması olarak tanımlanmıştır. Bireyin olağan yas evrelerinin birinde takılıp kalması sonucunda yas sürecini tamamlayamaması ile gelişen patolojik reaksiyonlardır. Yas tutmanın artık ilerlemelerin yerine, stereotipik tekrarlamalar ve güzelleşmenin duraklaması görülür. Kayıp sonrası oluşan acı derinleşerek ağırlaşır.

Kaybın akabinde gelişen ağır suçluluk hisleri, yalnızlık, geçmişteki kayıpların işlenememesi ve evvelki bedensel ya da ruhsal problemler olağan yas sürecini engelleyebilir. Bu süreçte olağan reaksiyonlar yerine beklemedik, abartılmış, çok fazla uzamış reaksiyonlar ya da tepkisizlik gelişebilir. Belirtiler çoklukla yadsıma ile ilgilidir ve bireyler kaybın gerçekliğini kabul etmekten kaçınmaktadır. Bu süreçte yasın sağlıklı olarak tamamlanabilmesi için yardım almak mecburidir.

Yasın sağlıklı tamamlanıp tamamlanamadığını anlamak ve sürece biraz daha ayrıntılı bakabilmek ismine psikanaliz kuramının yas olgusunu nasıl ele aldığına ve yas ve melankoli olgusunu nasıl ayırdığına bakmamız faydalı olabilir. Yaslı bir bireyle, melankolik bir kişinin sergilediği duygulanımlar, davranışlar, kabaca gözlemlenebilir nitelikte olan dışavurumlar ortasındaki benzerlik bugün olduğu üzere geçen yüzyılda da dikkati çeker nitelikteydi.

Yaslı birini gözlemlendiğimizde gördüklerimiz şöyledir: Mutsuz, kederli, hüzünlü, dış dünyaya yönelik ilgisini kaybetmiş, zevk duymayan, yitirdiği obje dışında rastgele bir şeyi sevme yeteneği kalmamış, dingin biridir karşımızda duran. Onu bu haliyle “normal” kabul ederiz. Zira neden bu türlü olduğunu biliyor ve açıklayabiliyoruzdur; sevilen obje artık yoktur. Objeye libidinal yatırımdan şimdi vazgeçilmemiştir. Yatırımın sürdürülmesiyle obje bir müddet daha en azından ruhsal seviyede var olmaya devam eder. Yavaş yavaş yatırımın çekilmesiyle birlikte yas süreci tamamlanır ve benlik eski haline döner.

Melankolik bir şahısta gözlemlediklerimiz motamot yaslı şahıstaki görünümleri taşır. O da hüzünlüdür, üzgündür, dingindir, sevme ve ilgi duyma yeteneklerini kaybetmiştir, yani o da bir kayıp yaşantısı sergilemektedir. Fakat bazen kayıp duygusu tanınabilir ya da tanımlanabilir nitelikte değildir. Kaybın farkında olma durumu olabilir, lakin Freud’un dediği üzere “kimi yitirdiğini bilip, o şahısta neyi yitirdiğini bilememe” kelam bahsidir. Ortadaki fark bununla kalmaz: Melankolik kişi kendini bedelsiz ve değersiz görmeye başlamıştır. Ayrıyeten suçluluk hisleri ve bazen hezeyan seviyesine yaklaşan cezalandırılma beklentileri görülür, benlik ketlenmiştir. Bu noktada Freud farkı çok güzel biçimde tanımlar: “Yasta fakir ve boş hale gelmiş olan dünyadır, melankolide ise şahsen benlik.”

Burada kıymetli bir soru ortaya çıkmaktadır: Nasıl obje kaybı bir benlik kaybına dönüşmektedir? Melankoliğin abartılı bulabileceğimiz ve sakınmadan lisana getirdiği dikkatimizi çeken kendine yönelik tenkitlerinde, biraz dikkatle dinlediğimizde sözcükler ortasına gizlenmiş de olsa yakınlarındaki sevilmesi gerektiğini düşündüğümüz bir obje ile ilgili özelliklerin lisana geldiği görülür der Freud. Yani kendisiyle ilgili söylediği değersizleştirici her şey temelde diğer biri hakkındadır. Çekilen libidinal yatırım öbür bir objeye yönelmemiş ve benliğe alınmıştır. Libido hür kalamamış ve terk edilen objeyle özdeşleşmede kullanılmıştır. Yani terk edilen ve kaybedilen obje bir manada benliğe alınmıştır. Bu yüzden de objeyle ilgili kayıp benlikle ilgili üzere yaşanmaktadır.

Özdeşleşmede de temel düzenek objenin özelliklerinin benliğe katarak yani bir manada onu içe alarak ona benzemektir. Böylelikle terk edilen ya da kaybedilen objenin içe alınmasıyla ve hasebiyle özdeşleşme ile obje artık benliğin bir modülü haline geldiğinden, obje kaybı benlik kaybına dönüşmektedir. Yani melankolik içeriden kaybetmektedir.

Obje kaybının nasıl benlik kaybı üzere yaşandığını anlamış olsak da cevaplanmayı bekleyen bir ikinci soru bulunmakta; neden objeyle özdeşlemiş benliğe bu kadar gaddar davranıldığı sorusunu da yanıtlamazsak bu kısım eksik kalacak. Bu noktada psikanaliz kuramındaki bir öteki temel kavramla tekrar buluşmamız gerekiyor; İkili bedellilik (ambilavance). İkili bedellilik tıpkı obje üzerinde hem sevgi hem de nefret hislerinin bir ortada olduğu bir durumu tanımlamada kullandığımız bir sözcüktür. İkili bedellilik obje ile bağlantıda hem ona duyulan muhtaçlık hem de ondan beklentilerin karşılanmaması ile kontaklı düş kırıklıklarının bariz hale getirdiği; kökenlerini ömrün erken evrelerindeki anne-çocuk ilgisine dek izleyebildiğimiz bir duygulanım.

Melankolide de obje bağları ile bağda yaşanan düş kırıklıklarının bu türlü bir çift değerliliği harekete geçirdiğini varsayabiliriz. Böylelikle objeden vazgeçildikten ya da obje kaybedildikten sonra çift bedellilik faal hale gelmiş ve objeye taarruz başlamıştır. Lakin az evvel kelamını ettiğimiz düzenekle objeye özdeşleşme gerçekleştiğinden yani obje içe alındığından ve benliğin bir kesimi haline geldiğinden sadizm benliğe yöneltilmiştir.

Yas sürecinin bireye mahsus olduğundan ve nasıl ele alınacağını ve kişinin bu süreci nasıl yaşayacağı ferdî hikaye, kişilik örgütlenmesi, kaybedilen kişinin yakınlığı, kaybın nasıl gerçekleştiği üzere pek çok nokta sebebiyle farklılaşıyor. Bu sebeple hangi noktada ruhsal takviye almak gerekiyor, hangi nokta yasın olağan süreci ayırmak faydalı olabilir diye düşünüyorum. Genel olarak aşağıdaki hususlardan birden fazlasını yaşadığınızda bir ruh sıhhati uzmanından dayanak almanız süreci daha sağlıklı geçirmenize yardımcı olabilir;

  • Kişi kaybı birinci vakitlerde olduğu üzere uzunca bir mühlet inkâr ettiğinde ya da bastırmak

  • Kayıp hakkında konuşurken çok ağır ve duygusal reaksiyonlar vermek

  • Kaybı hatırlatan herkesten ve her şeyden kaçmak

  • Üzerinden uzunca bir müddet geçmesine karşın ölen kişi hakkında konuşurken yaşıyormuş üzere şimdiki vakit lisanını kullanarak bahsetmek ve nitekim de o denli hissetmek

  • Kaybedilen bireylerin eşyalarını/odasını uzun mühlet saklamakta direnmek

  • Kayıp konusunu daima gündeme getirmek ya da hiç olmamış üzere bahsetmek

  • Kayıptan sonra gündelik hayat fonksiyonlarını yerine getirmekte zorlanmak

  • Husus, alkol berbata kullanımı, şiddet üzere kendine ya da diğerlerine ziyan verebilecek davranışlarda bulunmak

  • Mezarlığa gitmek, dini ritüeller üzere süreçlerden kaçınmak

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir