savunma duzenekleri 6e3YPIm4
Sağlık

Savunma Düzenekleri

Savunma düzenekleri günlük hayatta da hepimizin kullanabildiği fakat kullanma yoğunluğu/ dozu arttıkça da ‘bozukluk’ diyebileceğimiz geniş bir yelpazede açıklanabilir. Savunma sistemi psikanalize nazaran, içsel çatışmalardan kaynaklanan dertten korunmak için egonun oluşturduğu yapılanmadır. Buna ek olarak, klinik psikolojide savunma düzenekleri, günlük problemlerle başa çıkmak için kullanılan olağan ve doğal araçlar olarak yorumlanır (Psikoloji Sözlüğü, 2018). Savunma sistemleri bireyin içsel süreçlerinden (id ve/ yahut süperegodan) gelen önemli bir tehlikeye, dürtüye yahut içsel dengeyi sarsabilecek uyarana karşı savunma yollarını söz etmektedir. Bu bağlamda baktığımızda, savunma sistemlerimiz bilinçdışıdır. Aslında temelde benliğimizi kollayıcı özelliktedir. Savunma sistemleri, bireydeki tasayı azaltır ve herkes tarafından sıklıkla kullanılır. Fakat savunma sistemlerinin çok kullanılması ya da olgunlaşmamış savunma sistemlerinin kullanılması psikopatolojiye işaret edebilir. Aslında benliğimize faydalı ve fonksiyonel olan savunma sistemlerinin dozu, kullanım biçimi şiddetlendikçe benliğimize ziyanlı yani patolojik hale gelmektedir. Savunma sistemlerinin kullanımı şiddetlendikçe bildiğimiz üzere DSM’ deki teşhisler gündeme gelmektedir (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2014).

Savunma düzeneklerinin farklı kaynaklarda, birincil (ilkel) ve ikincil (üst düzey) savunma sistemleri olarak gruplandırıldığını görmekteyiz (McWilliams, 2013). Buna nazaran bu yazıda, ilkel ve ikincil olmak üzere savunma sistemleri kendi tecrübelerimle bütünlenerek açıklanması planlanmıştır. İlkel geri çekilme, inkar, tümgüçlü denetim, ilkel idealizasyon, ilkel değersizleştirme, yansıtma, içe atma, yansıtmalı özdeşim, ego bölünmesi, dissosiasyon, bastırma, gerileme, saplantı, düş kurma, yalıtma, düşünselleştirme , akılcılaştırma, ahlaksallaştırma, bölmeleme, yapıp bozma, kendine karşı döndürme/ kendine yöneltme, yer değiştirme, ters reaksiyon oluşturma, bilakis çevirme, özdeşim, aksiyona koyma, cinselleştirme (içgüdüleştirme), yüceltme, ve ayrıyeten latifeye vurma sırası ile açıklanacaktır.

İlkel Geri Çekilme

İlkel savunma düzeneklerinden biri olan geri çekilme, kişinin gerilim durumlarında uzaklaşmasını ve kendini geri çekmesini tabir etmektedir. Örneğin, kişinin aile içindeki tansiyonlardan uzaklaşmak için teknolojiye yönelmesi bir geri çekilme savunmasına örnektir. Bu sistem ilkel bir savunma düzeneği olduğu için, erken devir yaşantımızda da kullandığımız bir düzenektir. Bebekler çok uyarana maruz kaldıklarında yahut öteki bir gerilim yaşadıklarında, uykuya dalarak diğer bir şuur durumuna geçmek isterler. Bu da en kolay haliyle geri çekilme savunmasına örnektir. Birtakım bireylerde telaşla baş etme, yalnızca geri çekilme savunmasıyla mümkün olabilmektedir, bu duruma analitik bakışla şizoid tanımlaması yapılır (McWilliams, 2013, s.124). Geri çekilme düzeneğini kullanan şahıslarda gerçeği değiştirme görülmez, nitekim uzaklaşma görülür biçiminde düşünülebilir.

İnkar

İlkel savunmalardan biri olarak kabul edilen inkar, baş edemeyeceği kadar korku uyandıran durumları kabul etmemek olarak özetlenebilir. Birçok insanın beklemediği bir olay karşısında “olamaz” reaksiyonu inkar savunmasının örneğidir. Polyanacılık oynamak inkar savunmasının örneğidir. Buna ek olarak, inkarın en ağır kullanıldığı psikopatolojilerden biri manidir (McWilliams, 2013, s.126). Bildiğimiz üzere, manideki kişi, temel gereksinimlerini bile inkar ederek az uyur yahut az yemek yiyebilir. İnkar savunmasını kullanan kişi, gerçeği değiştirme ya da uzaklaşma davranışı göstermez. İnkar düzeneğinde, kişi gerçek durumu yok sayar.

Tümgüçlü Denetim

İlkel savunma düzeneklerinden olan tümgüçlü denetim, kendisinin denetim edebildiği ve kendi dışında bir denetim gücünün olmadığı ile ilgili bir savunma düzeneğidir. Erken devir yaşantılar ile başlayan bu sistem, kişi büyüdükçe daha sağlıklı bir form alarak, aslında her şeyin de denetim edilemediği halinde içselleştirilir. Bu savunma sisteminin, bireyde olumlu kendilik pahasının oluşması için kâfi ölçüde olması faydalı olabilir. Lakin tümgüçlü denetim savunma düzeneğinin ziyadesiyle ağır yaşanması, kişinin bütün insani bedelleri bir kenara iterek, herşeyi kontol durumunu ağır yaşaması psikopati olarak yorumlanacak seviyeye gelebilir (McWilliams, 2013, s. 128).

İlkel İdealizasyon ve Değersizleştirme

İdealizasyon çocukluk devrinde ebeveynin idealize edilmesi ve ebeveynin her şeyi yapabilen kişi olarak bilinmesi ile başlayan bir düzenektir. Buna istinaden çocukların annelerini babalarını süperinsan üzere görme eğilimleri olur. Güvendiğimiz, bağlandığımız ve sevdiğimiz insanları bir ölçüde idealize etmek olağandır. Fakat idealize etme savunması fazla olduğunda patolojiye işaret edecektir. “…kişi ne kadar bağımlıysa yahut bağımlı hissediyorsa, idealize etme eğilimi de o kadar güçlüdür…”(McWilliams, s.130). Bağımlı şahısların idealizasyonu daha çok kullandığınu günlük hayatımızda bile görmek mümkündür. İdealizasyon bilhassa narsisizm üzere kişilik yapılanmalarında bireyin kendisini en uygun yapma gayreti ile kendini göstermektedir. İdelizasyonla bağlı bir başka savunma sistemi değersizleştirmedir. “ Bir obje ne kadar çok idealize edilirse sonunda maruz kalacağı değersizleştirmede o kadar derin olacaktır” (McWilliams, 2013, s. 131). Bir müddet sonra idealize edilen kişi yerin tabanına sokularak değersizleştirilebilir. İşte bu düzeneklerin patolojik seviyede kullanılması kişinin ilgilerini bozacaktır.

Yansıtma & İçe atma & Yansıtmalı Özdeşim

Yansıtma, içe atma ve yansıtmalı özdeşim sistemleri birbiriyle alakalı savunmalardır. Öncelikle, yansıtma içsel yaşanan sürecin dıştan geliyor üzere yorumlandığı sistemdir. Bireyde yansıtma ağır biçimde kullanıldığında paranoid kişilik olduğu düşünülebilir (McWilliams, 2013, s.133). İçe atma ise, dışta yaşanan sürecin içten geliyor üzere yorumlandığı düzenektir. İçe atmanın en saf hali çocuğun ebeveyniyle özdeşim kurmasıdır. İçe atmanın daha ağır hallerinden biri de ebeveynin çocukla özdeşim kurması ve ebeveynin çocuğu kendi benliğinin bir kesimi üzere görmesidir. Yansıtmalı özdeşim kavramı ise hem yansıtma hem de içe atma düzeneklerinin bir ortada olduğu bir savunmadır. Bu durumda kişi, içe atılmış özelliklerin karşısındaki bireyde varmış üzere davranır ve hatta karşısındaki şahsa bu özelliklerin yansıtarak benzeri süreci yaratmaya çalışır. Örneğin, “bana kızgınsın” formundaki yaklaşım kişinin içe aldığı ebeveynini karşısındakine yansıtmasını gösteriyor olabilir. Yansıtmalı özdeşim düzeneği bir mühlet sonra kendini doğrulayan bir kehanetle gerçek olabilir, yani kişi içe alıp yansıttığı kişiyi karşısındaki şahısta görmeye başlayabilir.

Bölünme: Bölme savunması, tıpkı obje tarafından ulaştırılan olumlu ve olumsuz davranışların birbirinden ayrıştırılarak güya bunların tek bir bireyden geliyor üzere değil, iki farklı kişi tarafından yapıldığı formunda düşünülmesidir. Bebek için düşünürsek bakım veren annesini güzel ve makûs olarak ayırması ve iki anne olarak yorumlamasını söz eder. Çocuk büyüdükçe bölme düzeneği rahatlar ve âlâ ve berbatın bir bütün içinde yer alabileceğini kavramaya başlar.

Fakat birtakım şahıslarda bu doğal gelişim süreci oluşamaz. Bu durumda bölme savunmasını o denli ağır kullanır ki kişi borderline özellikler gösterir.

Dissosiasyon: Dissosiasyon, travma sonucunda kişinin verebileceği doğal bir reaksiyon olarak yorumlanmaktadır (McWilliams, 2013, s. 140). Kişinin bulunduğu durumdan ve hatta vücudundan çıkıp ayrılma hissiyle tanımlanan olaydan uzaklaşma için kullanılan savunma düzeneği olarak tanımlanabilir. Dissosiye olan kişi gerçeklikten uzaklaşmıştır. Bu bakımdan bakıldığında psikotik bir süreç olduğu da düşünülebilir. Dissosiasyonun travma üzere beklenmedik olaylar karşısında verilen reaksiyon olduğu durumlar doğal kabul edilir. Zira bu durum, olağan olmayan bir duruma verilen olağan reaksiyondur aslında. Lakin kişi dissosiasyonu travma dışında da kullanmaya başladıysa önemli bir psikopatolojiye işaret edecektir.

Bastırma: Bastırma savunması, içsel yahut dışsal kasvet yaratan bir durumun bilinçdışına itilmesini tabir eder. Ekseriyetle bireye tehlike arz eden dürtüleri durdurup, onları bilinçdışına bastırmak en temel savunma düzeneğidir. Bilince gelen dürtünün geri gönderilmesi, dürtünün bilinçdışında tutulması ve yaşanan travmaların bilinçdışına gönderilmesi bastırma savunma sistemi ile yapılır.

Gerileme: Kişi zorluklarla karşılaştığında ve baş edemediğinde bilinçdışı bir halde gelişimsel olarak gerileme özellikleri gösterebilir. Bu durum çocuklarda çarçabuk görülebilir. Kardeşi olan bir çocuğun gerileme yaşayarak altına çiş kaçırması yahut parmak emmesi bir örnek olabilir. Yetişkinlerde parmak emme halinde görülmese de eski fikir ve davranışlara geri dönme yahut çocukça davranma halinde görülebilir.

Saplantı: Kişi zorluklarla karşılaştığında ve baş edemediğinde bilinçdışı bir biçimde gelişimsel olarak o gelişim basamağında saplanma gösterebilir. Örneğin bebeklik periyodunda bağlanmanın sağlanamaması ve temel gereksinimlerin verilmemesi sonucu kişi yetişkinlikte bu periyoda saplanmış olabilir ve bağımlı kişilik özellikleri gösteriyor olabilir (Öztürk, Uluşahin, 2016, s. 75).

Düş Kurma: Kişinin bilinçdışında doyuramadığı dürtülerini hayal ve fantezi kurarak doyurmaya çalışmasıdır. İnsanların çok sık kullandığı bir savunma düzeneğidir (Öztürk, Uluşahin, 2016, s.75).

Bedenselleştirme: Kişi gerilimle baş edemediği durumlarda bilinçdışı bir biçimde gerilimi ve huzursuzluğu bedenselleştirebilir. Bu sisteme bedenselleştirme denir. Örneğin, tıbbi nedeni bulunamayan birtakım hastalıklar aslında içsel huzursuzluğun bedenselleştirme sistemiyle ortaya çıkması olarak yorumlanabilir.

Yalıtma: Bireyde dert ve telaş yaratan durumlar his ve fikirlerin ayrıştırılması sonucu yalıtma düzeneğiyle çözülebilir. Bu düzeneğin en günahsız hali ile örnek verecek olursak, cerrahların yahut askerlerin yalıtmayı kullanarak mesleklerini yapabildikleri düşünülebilir. Yalıtmayı kullanan kişi hislerini kendinden uzaklaştırır. Kişi şayet yalıtmayı patolojik seviyede kullanıyor ise obsesif yapılanma gösterecektir.

Düşünselleştirme : Yalıtma savunmasının bir kolu üzere de açıklayabileceğimiz düşünselleştirme, bireyin hislerini benliğinden ayırmasına karşın hisler hakkında tabirlerde bulunabildiği bir düzenektir. Obsesif danışanımın ne hissettiğini sorguladığım bir seansta “kötü hissedilir” formunda söz etmesi bir örnektir. Kişi hislerini derinden değil, yalnızca fikir seviyesinde tanımlıyordur.

Akılcılaştırma: Gerilimle baş etmemizi kolaylaştıran bir başka düzenek olan akılcılaştırma, bir olayı yahut durumu kendi faydamıza nazaran yine tanımlayıp mantığa bürümeyi tabir eder. Davranışlarımız ile ilgili kendimizce yaptığımız açıklamalar bu düzeneğe örnektir. Örneğin, bireyin aslında dışarı yürüyüşe çıkmaya üşendiği bir durumda hava durumunu mazeret etmesi akılcılaştırma düzeneğine bir örnektir.

Ahlaksallaştırma: Akılcılaştırmayla alakalı olan ahlaksallaştırma, kişinin yaptıklarını yahut içinde bulunduğu durumu temelde ahlakla ilişkilendirmesidir. Genelde dinle ilgili obsesif yapılanması olan danışanlarda da sıklıkla karşılaşabileceğimiz bir savunmadır. Kişi yaptıklarını, olması gereken ve ahlaka uygun olarak görme eğilimindedir.

Bölmeleme: Birey olaylar ortasında ilişki ve genelleme kurmadan bölmeleme yaparak farklı manalar yükler. Dışarıdan bakıldığında bölmeleme yapan kişi çelişkili gözükebilir ve ‘hem o denli hem bu türlü davranıyor’ formunda düşündürtebilir. Örneğin, kişinin hayvan haklarını muhafazası, hayvan haklarıyla ilgili derneklere üye olması ve ama tıpkı vakitte sokağındaki hayvana berbat davranması bölmeleme düzeneğinin örneğidir.

Yapıp bozma: Bireyin yaptığı şeyi düzeltmesiyle bağlantılı olan savunma sistemi yapıp bozmadır. En pak örneği, çocuğuna kızan ebeveynin birkaç saat sonra ona bir armağan alma davranışı olabilir. Alışılmış yapıp bozma sisteminin çok ağır kullanıldığı durumlar da vardır ki, en ağır kullanılan durumlardan olan obsesif kompulsif bozukluğun temel sistemidir.

Kendine karşı döndürme/ Kendine yöneltme: Bireyin yaşadığı durumları, yahut süreçleri kendine yönelterek özeleştirel davranmasını söz eder. Bu savunma düzeneğinin çok ağır ve otomatik kullanımı depresif kişiliğe işaret eder (McWilliams, 2013, s. 158). Bireyin baş edemediği bilinçdışı dürtüleri doyum sağlayamadığında, örneğin saldırganlık dürtüsü, birey hislerini kendine yöneltme durumunu seçebilir. Birisine kızdığında kendine vurması yahut yumruk atması (kendi canını acıtması) en temel örnekleridir. Kendine yöneltmenin en uç örneği ise intihar durumlarıdır (Öztürk, Uluşahin, 2016, s. 71).

Yer değiştirme: “Yer değiştirme terimi, bir dürtü, his, niyet yahut davranışın, ilerlediği birinci istikametin kimi nedenler sonucu telaşa yol açıcı olmasından ötürü, birinci yahut doğal objesinden öteki bir objeye tekrar yönlendirilmesine gönderme yapar” (McWilliams, 2013, s.158). Günlük ömrümüzde da çok sık karşımıza çıkan bir savunma düzeneğidir. Trafikte giderken bir şoföre kızıp meskene gelince eşine sonlu davranma örneği yer değiştirmenin klasik örneklerindendir. Birçok bireyde görülen bir düzenek olduğu için olağanlaşmıştır. Klinik tecrübelerimiz ve psikanalitik teorilerin gösterdiği, fobilerin aslında yer değiştirme sisteminin kullanılmasıyla oluştuğudur. Çoğunlukla spesifik bir fobi ile başvurulan vakarda gördüğümüz geçmiş yaşantıdaki bir diğer travma ile bağlı olduğudur.

Karşı reaksiyon oluşturma: Aksi reaksiyon oluşturma düzeneği, bir hissin bilakis çevrilmesini içerir; bu his olumlu ise olumsuz, olumsuz ise olumluya dönebilir. Çocuklarda bu sistemin en suçsuz halini görebildiğimiz üzere günlük hayatımızda yetişkinler ortasında da sıklıkla görebiliyoruz. Bireyin aslında kıskandığı yahut hoşlanmadığı birine çok sevgi dolu yaklaşması bu sisteme bir örnektir.

Bilakis çevirme: Kişi benliğine tehlikeli gelen bir dürtü yahut duygusu ile baş edebilmesi için bilakis çevirme savunmasını kullanabilir. Bu sistem, “kişiyi özne pozisyonundan obje pozisyonuna yahut obje pozisyonundan özne pozisyonuna getiren bir senaryoyu aksiyonla canlandırmaktır” (McWilliams, 2013, s.161) Örneğin, kişinin içinde var olan fakat onu rahatsız eden bir özelliğini, kıskanç olması üzere, bir diğerinde varmış ve kendisi kıskanılıyormuş üzere yaşaması.

Özdeşim: Özdeşim, ekseriyetle doğal gelişim sürecinde çocuğun kendi cins ebeveynini taklit ederek ‘onun üzere olma’ sürecini tamamlamayı tarifleyen bir sistemdir. Natürel ki özdeşim kesinlikle çocuğun birincil ebeveyniyle olmayabilir. Bazen kendi sistemine daha yakın bir öbür yetişkin ile özdeşim kurabilir.

Harekete koyma: Bireyin baş edemediği hisleri yahut dürtüleri bedensel yahut sözel olarak aksiyona koymasını söz eden düzenektir. Örneğin cinsel dürtülerini harekete koyarak davranan şahıslar yahut kompulsif davranışlar da örnek olarak verilebilir.

Cinselleştirme (içgüdüleştirme): Aslında aksiyona koymanın bir alt kümesi olarak tanımlanabilir. Kişinin baş edemediği bilinçdışındaki his, dürtü yahut travmaların bazen de cinselleştirme sistemiyle başa çıkmaya çalıştığın bilmekteyiz.

Yüceltme: Yüceltme, bireyin altta yatan rahatsız edici dürtülerini yahut fantazilerini, toplumsal açıdan kabul gören biçimde ortaya çıkarmak olarak tanımlanabilir. Örneğin bir hekim hatta cerrah altta yatan sadizmini yüceltmiş olabilir.

Latifeye vurma: Kişinin başa çıkmakta zorlandığı yahut benliğine tehlikeli gelen bir duyguyu latife ve mizah yolu ile komikliğe vurmasıdır. Örneğin kısa uzunluklu olması aslında şahısta tasa uyandıran ve onu rahatsız eden bir durum olmasına karşın bu durumu latifeye vurma savunma sistemi ile baş etmesi kelam konusu olabilir.

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir