obsesif kompulsif kisilik c1hd7IrO
Sağlık

Obsesif Kompulsif Kişilik

Daha evvelki yazımda da belirttiğim üzere; öncelikle kişilik konusu ile ilgili bilmemiz gereken; her insanın belli kişilik özelliklerinden oluşan bir örüntüsünün olduğu, kişilik özelliklerinin sağlıklı/normal seviyeden patolojik seviyeye gerçek geniş bir yelpazede sıralandığıdır. Bu yazıda belirtilen kişilik çeşidi, obsesif kompulsif kişilik sıklıkla obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile karıştırılabilmektedir. Alışılmış ki OKB olan şahıslarda obsesif kompulsif kişilik özellikleri olabilir. Fakat obsesif kompulsif kişilik yahut obsesif kompulsif kişilik bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk(OKB) tan farklıdır. Obsesif kompulsif bozukluk obsesyonlar ve kompulsiyonlardan oluşan bir bozukluk tipi (kirli olduğu obsesyonu ile daima el yıkama kompulsiyonu gibi) olup, bu yazının konusu değildir. Bu yazıda ‘obsesif kompulsif kişilik’ açıklanacaktır.

Obsesif kompulsif kişilik özetle, kurallara, detaylara, ahlaka ve nizama çok odaklı, mükemmeliyetçi, özeleştirisi yüksek ve esnekliği olmayan bir kişilik tipidir. Obsesif kompulsif yapılanmaya örnek olarak ‘İşkolik’ ve ‘A Tipi Kişilik’ cinslerinden ve ayrıyeten yeme bozukluklarından da kelam edilmektedir (McWilliams, 2013, s.340 – 350). Bilindiği üzere, DSM-5’teki (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2014, s. 336) kriterlere uygun olan kişilik obsesif kompulsif kişilik bozukluğu olarak tanılanmaktadır. Öbür tüm kişiliklerdeki üzere obsesif kompulsif kişilik, kişilik özelliğinden bozukluğa hakikat yol alan geniş bir yelpazededir.

Obsesif kompulsif kişilikteki savunma sistemlerine (savunma sistemleri hakkındaki yazıyı okuyunuz) bakıldığında; yalıtma, yapıp bozma, düşünselleştirme, aksi reaksiyon oluşturma, yer değiştirme üzere savunma düzeneklerinden sıklıkla kelam edilir. Kimi beşerler yalıtma savunma sistemini o denli ağır kullanırlar ki güya içinde bulundukları durum onlara ilişkin değilmiş üzere bir izlenim verir. Örnek olarak danışan çocuklukta yaşadığı ve ağır suçluluk hissettiği karşı cins ile cinsel yakınlaşma anısına hisleri sorgulandığında sıklıkla bilişsel karşılıklarla ilerleyebilir. Obsesif kompulsif kişilikteki danışan yalıtma sistemini kullanarak (sanki ona ilişkin olmayan bir durum üzere davranarak), suçluluk hissettiğini “böyle bir durumda suçluluk hissedilir” cümlesiyle tabir edebilir. Danışan hissini kendi benliğinden o denli uzağa koymuştu ki, bunu hisseden kendisi olmasına karşın kendi duygusu olduğunu kabul etmekte zorlandığı epeyce barizdi. Bu danışanlarla EMDR seanslarıyla ilerlediğimizde misal halde, sıklıkla bilişsel kanaldan gidebildiği, his kanalına girmek istemediğini gözlemleyebiliyoruz. Bilhassa kompulsif bireylerde görülen bir öbür savunma sistemi ise yapıp bozmadır. Kompulsif davranışların aslında bilinçdışında bir hatanın yapıp bozulmasını tabir ettiği düşünülmektedir (McWilliams, 2013 s. 346). Bu kümedeki danışanlarla yaptığımız terapi sürecinde altta yatan bir suçluluk duygusu ve bununla alakalı bir travması olduğu ortaya çıkmaktadır. Anlaşıldığı üzere kompulsiyonlarıyla aslında danışanlar bilinçdışındaki suçluluğu rahatlatıyordu.

Genelde obsesif kompulsif şahıslar, kendini eleştiren, ahlaklı, çalışkan, kaygılı ve kararsız bireylerdir. Daima konuşan iç sesleriyle kendilerini eleştirebilirler. Aslında bu bahsettiğimiz iç sesleri çocukluk yaşantısındaki eleştirel ebeveynin sesidir. Kararsız kalmaları ve karar vermeleri gereken durumlarda ziyadesiyle endişelenmeleri çok sık rastlanan bir durumdur (McWilliams, 2013, s. 352). Obsesif kompulsif özellikleri olan hem süreçteki danışanlarımda hem de yeni müracaat yapan danışanlarda günlük yaşamsal bahislerde bile karar almada zorluklar yaşandığını sıklıkla deneyimledim. “Yanlış yaptım, yanlış yaparsam felaket olur, yanılgı yapmamalıyım” üzere iç sesler sonucunda kişi, kendini çok denetim eden, çok mükemmeliyetçi, karar alamayan ve aslında kendine ziyan veren bir kişiliğe bürünür.

Obsesif ve kompulsif kişilik ortasında da besbelli farklar vardır. Obsesif kişinin karar vermede ağır tasalar yaşaması ve karar vermede gecikmesi kelam konusuyken öbür yandan kompulsif kişi davranış odaklıdır, bu nedenle karar verme evresi oluşmadan aksiyona geçebilirler. Özsaygılarını yeni tutma açısından bakıldığında farklılık ortaya çıkar. Obsesif yapılanmada düşünme ile, kompulsif yapılanmada ise aksiyon ile özsaygının desteklendiği görülmektedir.

Daha öncede belirttiğim üzere obsesif bireylerde suçluluk ve utanç çok temel hislerdir. Obsesif kompulsif şahıslarda suçluluk bazen o denli ağırdır ki harekete koyma yahut düşünmek hatalı hissettirirken ek olarak hisleri hissetmeleri bile suçluluk yaşatır. Birçok vakit birçok insanın hissettiği doğal hisler obsesif şahıslarda çok ağır suçluluk yaratabilmektedir. Hem obsesif hem de kompulsif şahıslardaki en ağır his suçluluktur. Altta yatan bu hissin her vakit farkında olmasalar da bilinçdışındaki suçluluk vakit zaman farkındalık seviyesinde utanç duygusu olarak çıkabilmektedir. Lakin utanç hissini hissetmekte bile zorlanan, bunun için dahi suçluluk hisseden obsesif kompulsif kişilikte danışanlar olabilmektedir. Düşünmek, yapmak aslında suçluluk vericiyken, ek olarak bir şeyleri hissetmek yani hisler da suçluluk hissi uyandırmaktadır. Obsesif kompulsif kişi hislerini ve tabi ki “bunları nasıl yaşarım” formunda eleştirir. Bu nedenle, obsesif şahsa nazaran, kişi kendini denetleyebilmelidir, kendine hakim olmalıdır. Obsesif kompulsif yapılanma gösteren bireylere nazaran özdenetim aslında özsaygının oluşması için koşuldur. Özdenetim ile bağlı olarak muteber, dürüst, kurallara uyan, disiplinli ve bağlı olma üzere özellikler bu şahıslar için çok değerlidir (McWilliams, 2013 s. 353, 354).

Başka bir özellik, obsesif şahıslar bütünü görmekte çok zorlanırlar. Obsesif kompulsif şahısların bütünü görmekte zorlandığını Rorschach üzere ilgili kişilik testlerinde de görmek mümkündür. Detaylara o kadar çok odaklanırlar ki bütünde herkesin gördüğü apaçık olan objeyi görmeyebilirler. Tahminen de bütünde görmesi beklenen bu temel obje, obsesif şahısta yeniden suçluluk üzere bir duyguyu uyandıracaktır. Bu nedenle bütünden kaçarak, ayrıntılara odaklanarak suçlulukla baş etmeye çalıştığı düşünülebilir (McWilliams, 2013, s. 355).

Obsesif kompulsif kişiliğin oluşum nedenlerine bakıldığında tabi ki aile dinamiklerinden kelam etmek kaçınılmazdır. Kişilik oluşumunda aile tavırlarının tesirini çok uygun biliyoruz. Hem klinik müşahedelerimiz hem de kaynaklarımızdaki teorik bilgiler de bunu takviyeler niteliktedir.

Ebeveynlerin çok müdahaleci, talepkar, titiz, çok ahlaksallaştırma, hatalı hissettirmeye yönelik tavırlarının obsesif kompulsif kişiliğin oluşumunda tesirli olduğu biliniyor. Buna ek olarak öteki yandan, bu aile örüntüsünden farklı bir aileden de bahsedilmektedir. Temel aile standartları olmayan, yetersiz ebeveynliğin olduğu, çocuğu ihmal yahut istismar edildiği aile modelleri de obsesif kompulsif kişilik oluşumunda etken olabilmektedir (McWilliams, 2013, s.348-351).

Görüldüğü üzere, süperegonun çok katı olması için çok katı süperegoya sahip bir ailede yetişmiş olma zaruriliği yoktur. İşte bu durum aslında bireyin kendi aile modelini çok telafi etmesiyle açıklanabilir. Genelde çok telafi davranışı mutlu olmadığımız geçmiş yaşantılarımızın onarılması maksadıyla yapılır. Yetersiz ve ilgisiz ebeveyn ile büyümüş bir çocuk, yetişkin olduğunda obsesif bir ebeveyn olabilir. Zira kendi çocukluk yaşantısını ve travmalarını, kendi ebeveynliğinde değiştirerek telafi etmiştir. Buradan anlaşılacağı üzere, obsesif kompulsif kişilik oluşumu için her vakit bir rol modele muhtaçlık yoktur. Bütün bu bilgilere ek olarak, obsesif kompulsif kişiliğin oluşumunda aile tavırlarına ve geçmiş yaşantılara fazla odaklandığımızı düşünerek patolojinin oluşumunda biyo-psiko-sosyal nedenler olduğunu tekrar hatırlatmak faydalı olacaktır.

Obsesif ve kompulsif şahısların öbür birçok teşhis kümesine nazaran uyumlu danışanlar olduklarını biliyoruz. Lakin bir yandan da varsayım edilebileceği üzere obsesif kişinin terapistle transferi, geçmiş yaşantılarındaki yargılayıcı, katı ebeveyni olacaktır. Bu açıdan obsesif kompulsif kişilik ile çalışarak terapistin dikkatli olması gerekmektedir. Terapist açısından bakıldığında ise karşı transfer, terapistin kişiliğine nazaran ve kendi geçmiş hayat tecrübelerine nazaran şekillenecektir. Kaynaklardan edindiğimiz bilgilere nazaran, obsesif kompulsif kişiliğe sahip danışan genelde terapistte sabırsızlık, sıkılma, uzaklaşma ve bazen kızgınlık hissettirebileceği görülmüştür (McWilliams, 2013 s. 357).

Terapist için terapi sürecinde dikkat edilmesi gereken ön kıymetli mevzu, transferin büsbütün denetim edilemeyebilir olduğudur. Lakin terapistin, danışanın transfer kurduğu kişi üzere davranmaması tesirli olacaktır. Bu transfer konusunu kısmen denetim altına almamızı sağlayabilir. Öteki yandan, karşı transfer problemi bütün kişiliklerle çalışırken çok değerlidir. Bunun için terapist olarak kendi art bahçemize bakmamız ve gerekirse terapi almamız hem terapi süreci hem de kendi güvenliğimiz için kıymetlidir.

Terapistin transfer sıkıntısına dikkat edebilmek için, danışanın geçmişindeki katı ebeveyn profiline benzememesi değerli bilgisini paylaşmıştım. Sessiz kalmak birçok terapi sürecinde âlâ olabilirken obsesif bireylerle çalışırken sessiz kalma kararımız danışana nazaran şekillenmelidir. Zira kimi obsesif danışanlar terapideki bu sessizlikten önemli tasa duyabilirler. Transfer ile bu sessizliği yargılayıcı ebeveyn olarak yorumlayabilirler. Genel olarak terapistin transfer konusuna istinaden denetim edici katı davranmaması kıymetli bir yaklaşımdır. Başka bir sözle, obsesif kompulsif danışan terapide yargılanmayacağını deneyimlemelidir. Lakin öbür yandan, kimi istisnai durumlar; örneğin ağır husus bağımlılığı olan kompulsif şahıslarla çalışırken kimi ödevler ve kaideler koymak da kıymetli olmaktadır.

Terapi sürecinde obsesif danışanların sık kullandığı savunma düzeneklerinden olan yalıtma ve düşüncelleştirme savunmaları ile çalışılması gerekecektir. Obsesif kompulsif kişilikle çalışırken terapide asıl maksat, suçluluk ve utanç hisleri ile çalışmak ve ayrıyeten hislerden kaçınan, utanç duyan obsesif danışanın aslında duygulanımdan keyif alabileceğini göstermek olacaktır. Buna ek olarak, terapide suçluluk hissinin yoğunluğunu alabilmek için uygun vakitlerde mizah kullanımı da tesirli olabilecektir (McWilliams, 2013 s. 378, 361).

Klinikte obsesif kompulsif kişilik ile obsesif kompulsif savunmaları olan narsisistik kişilik, obsesyonları varmış üzere görünen organik beyin hasaları ile ve ayrıyeten şizoid hasta kümeleriyle karışabildiği belirtilmiştir (McWilliams, 2013, s. 362,363). Buna nazaran, ayırıcı teşhis yapılabilmesi için obsesif kompulsif kişiliğin besbelli savunma sistemleri klinik müşahede ile ayrıntılı bir formda değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak, obsesif kompulsif kişiliğin bariz özellikleri hakkında bilgiler verilmiştir. Her bireyde muhakkak oranlarda kişilik özellikleri vardır. Ayrıyeten her bireyde belli oranlarda savunma sistemleri kullanılır ve fonksiyonelliği de vardır. Lakin savunma düzenekleri patolojik seviyede kullanılırsa bu durumda kişinin toplumsal fonksiyonel bozulmaları oluşacaktır. Obsesif ve kompulsif kişilik bozukluğu tanısı için de işte bu türlü bir bozulma kelam konusu olmalıdır.

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir