Sağlık

“neden erteliyoruz?” erteleme davranışı ve sebepleri

Erteleme, yapılması gereken işi yapmaktan olabildiğince kaçınma davranışıdır. Ekseriyetle bize keyif vermeyen, sıkıcı, üzerinde ağır çalışmamızı gerektiren işleri erteleme eğilimi gösteririz. Bazen, öncelik sıralamamızda en acil olan işi yapmak yerine vaktimizi daha gereksiz işlere ayırırız.

Günlük ömürde hepimiz vakit zaman erteleme davranışı gösteriyoruz. Hatta bazen erteleme kronikleşebiliyor ve ömrümüzün bir kesimi haline gelebiliyor. Yapmamız gereken işi “son teslim tarihine” bakarak daha nasılsa daha çok var niyeti ile erteleyebildiğimiz kadar erteliyoruz. Bu esnada beynimizin mantıklı kararlardan sorumlu kısmı, haz ile ilgili olan kısma yenik düşüyor.

Nöropsikolojik bir çerçeveden baktığımızda; beynimizde çeşitli sinirsel yapıların oluşturduğu limbik sistem ve neokorteks erteleme davranışı ile yakından alakalıdır. Erteleme davranışımızda rol oynayan nöronal sistemi biraz daha yakından incelersek;

1) Nucleus accumbens merkezi, limbik sistemin içindedir ve ödül merkezi olarak da isimlendirilir. Bu merkez, ödül, keyif ve bağımlılık üzere sistemleri yönetir.

2) Bir ekip duygusal süreçleri işlemekten sorumlu olan Amigdala da limbik sistemin sinirsel yapılar topluluğuna dahildir. Amigdala, bir olay karşısında duygusal reaksiyon oluşturmada primer role sahip kısımdır.

3) VTA yani ventral tegmentel alan beyefendisinin doğal ödül devrelerinde kıymetli rol oynar.

4) Neokorteks ise beyin korteksinin bir kısmıdır. Şuurlu düşünme, karar verme, mantıksal denetim üzere işlevlerden sorumludur.

Limbik sistem ve neokorteks bizi nasıl erteleme davranışına sürüklüyor?

Şayet yapmanız gereken işin son teslim tarihi yakın değilse, bu işi bitirince sahip olacağınız olumlu kar da yakın değil demektir. Artık aşağıdaki durumları deneyimlediğinizi olduğunuzu hayal edin:

– Yıl sonuna kadar bitirmeniz gereken bir projeniz var. Bu proje için çalışıyorsunuz lakin karşılığını aylar sonra projeyi tamamladığınızda alabileceksiniz.

– Bir imtihana hazırlanıyorsunuz ve bu hazırlanma kademesinde bir ödül kazanamayacağınızı, lakin birkaç ay sonra imtihana girip sonucunu aldığınızda bunun sizin için bir ödül olabileceğini biliyorsunuz.

– İşle ilgili kıymetli bir rapor yazmanız ve yöneticinize teslim etmeniz gerekiyor. Bu raporu yazdığınızda terfi edileceksiniz. Raporun teslim tarihi 3 ay sonra. Yani şu an rapor üzerinde çalışmanızın karşılığını fakat 3 ay sonra teslim ettiğinizde alabileceksiniz.

Beynimiz, bizim bir iş üzerinde şayet karşılığında “hemen” haz alabileceksek çalışmamızı istiyor. , Üzerinde çalıştığımız projenin son teslim tarihine daha çok varsa limbik sistemimiz, şu an çalışsak bile yakın vakitte bir olumlu sonuç elde edemeyeceğimizi fark ediyor. Bu nedenle, çabucak olumlu sonuç alamayacağı uzun vadeli işlere yatırım yapmaktan kaçınıyor. Yerine bir davranışı sergiledikten çabucak sonra olumlu yarar elde edebileceği işlere yöneliyor. Amigdala ise, kişinin yapması gereken işte başarısız olacağına, makus, utanç verici sonuçlar alacağına dair bir endişe duygusu geliştiriyor. Hatta bu kaygı bazen irrasyonel seviyede olabiliyor. Limbik sistem bu formda çalışırken, neokorteks duruma yardımcı bir fonksiyon gösteriyor. Erteleme davranışını “zararlılık” ile eşleştiriyor. Böylelikle ertelemememiz gerektiği, bunun bizim için ziyanlı olduğu ile ilgili uyarıyor. Lakin neokorteks, limbik sistem kadar esaslı bir yapı değil. Bu nedenle bu ikazın tesiri de bizde davranışsal bir yaptırıma neden olmuyor. Timothy A. Pychyl’ye nazaran (Carleton Universitesi psikoloji profesörü), profrontal korteks beynin daha yüzeysel ve zayıf olan kısmıdır ve bu nedenle erteleme davranışına karar verme esnasında, limbik sistem neokortekse nazaran daha baskın pozisyona geçmektedir. Böylelikle mantıken ertelemememiz gerektiğini bilmemize karşın erteleme davranışı sergileme eğilimi gösteriyoruz.

Çabucak hepimiz erteliyoruz. Erteleme bizim tabiatımızda var. Kimilerimiz, erteleme skalasında daha ileride yahut geride olabilir. Son teslim tarihleri, yapılması gereken işler, ödevler, projeler… Hayatımızda her vakit ertelediğimiz ve erteleyeceğimiz işler olacaktır. Fakat ömrünüzde son teslim vakitlerinden daha değerli anlar var. Ailenize vakit ayırmak, kendinizle ilgilenmek, spor yapmak, sıhhatinize dikkat etmek, hobilerinizle ilgilenmek, bağlantınız için çabalamak, mutsuz eden şeyleri fark edip bitirmek, yeni amaçlar için adım atmak….. Bunların rastgele bir son teslim tarihi yok. Kimse size yaşlı anneannenizi ziyaret etmeniz için son gün belirlemiyor yahut çocuğunuzla oyun oynamak için son 2 gününüz demiyor. Yani burada aslında tüm o projelerde, ödevlerde yaşadığınız “yetiştirme telaşını” duymuyorsunuz. O yüzden de bir erteleme sonunuz olmuyor ve erteledikçe erteliyorsunuz. Hatta bir mühlet sonra ertelediğiniz şey her ne ise size “yapmanız gereken bir iş” üzere gelmemeye başlıyor. Unutuyor, hayatı kaçırıyorsunuz… Bu, son teslim tarihinin olduğu bir ödevi yapmayı ertelemenizden çok daha farklı. Burada bahsettiğim değerli ömür olaylarını erteleme davranışının kronikleşmiş biçimi. Çoklukla içinizde yaşıyorsunuz, uzun vadeli üzülmenize ve pişmanlık duymanıza neden oluyor.

Hayatı ertelememek için ferdî sorumluluğunuzu almalı ve iç kontrollü olmalısınız. Kendi hayatınızda şu anda neleri erteme halinde olduğunuzu düşünmelisiniz. Boş bir kağıda bunların listesini çıkarabilirsiniz. Kendinize daha fazla vakit ayırmaya mı gereksiniminiz var? Eşinizle uzun vakittir sohbet etmediğinizi mi hatırladınız? Yoksa çocuğunuzla ne vakittir dışarı çıkıp eğlenmediğinizi mi? Bunları belirledikten sonra kendinize gerçekçi maksatlar belirlemelisiniz. Bunları yalnızca yapmanız gereken misyonlar olarak biriktirmemeli ve kronik bir biçimde erteleyip unutmamalısınız. Tüm içtenliğinizle yalnızca yapmak istediğiniz için yapmalısınız. Lakin şahsî sorumluluğunuzu aldığınızda ve hayata karşı samimi bir tavır sergilediğinizde sahiden ertelememek mümkün olabilir.

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir