narsisistik kisilik 1aJYvHyH
Sağlık

Narsisistik Kişilik

Öncelikle kişilik konusu ile ilgili bilmemiz gereken; her insanın makul kişilik özelliklerinden oluşan bir örüntüsünün olduğu, kişilik özelliklerinin sağlıklı/normal seviyeden patolojik seviyeye yanlışsız geniş bir yelpazede sıralandığıdır. Bu yazıda konusu geçen narsisistik kişilik, hem sağlıklı hem de daha çok ahenk bozucu seviyede olan narsisistik kişilik ile ilgilidir. Kişilik mevzuları hayli ayrıntılı ve birçok istikametiyle derinlemesine tartışılan bahislerdir. Bu yazılarda en temel noktalara değinilerek husus açıklanmaya çalışılmıştır.

Narsisistik kişilik, en özet hali ile sıklıkla dışarıdan onay muhtaçlığı olan ve fazla öz sever şahıslar için tanımlanmış kişilik örüntüsüdür. Kendini başkalarına nazaran büyük görme ve öz hürmet ile ziyadesiyle uğraşma olan narsisizmde; ön plandaki fikir ‘ben özelim’, besbelli olan davranış biçimi ise kıymetini abartmadır (Köroğlu ve Bayraktar, 2010). Narsisistik kişilik bozukluğu ise, büyüklenmecilik, güç, zeka, muvaffakiyet, hoşluk üzere hayallerle uğraşma, eşsiz ve öteki şahıslardan daha özel olduğuna inanma, çok beğenilme isteği, hak görme, empati mahrumu, çıkarlarına nazaran hareket eden, diğerlerine hürmet göstermeyen, kıskanıldığını düşünme ve kıskanma üzere özelliklerin en az beş adedini içeren kişilik örüntüsüdür. Narsisistik Kişilik Bozukluğu tanısı için kriterler DSM’ de net bir halde tanımlanmıştır (Amerikan Psikiyatri Birliği, DSM – 5, 2014).

Olağan ve patolojik narsisizm uzun devir boyunca Freud üzere analistler tarafından tartışılmıştır. Olağan narsisizm denilen durumun aslında her beşerde var olan sağlıklı bir kesimimizi tabir ettiğini düşünebiliriz. Kendini birçok insan üzere sevmek, özsaygı, başka beşerler tarafından beğenilmekten tabi ki sağlıklı bir dozda hoşlanmak sağlıklı narsisizmi tabir eder. Patolojik olan narsisizmde kişi onay ve ilgi alamadığı vakit mutsuz olabilir. Bu nedenle sağlıklı narsisizme nazaran patolojik narsisizmi olan birey, kolay bir formda narsisistik zedenlenme yaşayıp incinebilir.

Narsisizm ile ilgili nedenler ortasında, bebeklik devrindeki büyüklenmeci moda saplanma, erken periyot travmaları sıkça kelam edilen bahislerdir (McWilliams, 2013). Narsisizm ile ilgili oluşum kuramlarına bakıldığında aile modellerine vurgu yapıldığını görmekteyiz. Şımartılmış çocuk olma; hudut konulmamış yahut az hudut konulmuş çocukluk hikayesi narsisizme bir kaynak olabilir. Narsisizm ile ilgili bir başka açıklama bağımlı yetiştirilen çocuk modelidir. Buna nazaran, çocuğun her gereksinimi çabucak karşılanmış ve çocuk hiç problem çekmemiştir. Bu nedenle bu çocuk öbür insanların yalnızca kendi gereksinimlerini karşılayan bireyler olduğunu yetişkinliğe yansıtmıştır. Öbür bir öbür çocuk modeli ise; ihmal edilmiş ve yalnız kalmış çocuktur. Bu durumda genelde çocuğa verilen sevgi, performansa dayalı olmuştur. Bu çocuk yalnızca en güzele yaklaştığı vakit aileden sevgi görebilmiştir (Behary, çev. Caner ve Azizlerli, 2014). Narsisizm geliştiren yetişkinin, çocukluk devrinde ailenin “narsisistik uzantısı” olduğu düşünülebilir. Tabiki aslında her çocuk ailesinin sağlıklı bir ölçüde narsisistik uzantısıdır. Lakin narsisistik bireyin, çocukluk devrinde yaşadığı narsisistik uzantı durumu; aslında nasıl bir kişiliği olduğunun ailesi tarafından kıymetsiz olduğu, yerine getirdiği muvaffakiyetler ile bedel gördüğü formunda anlaşılmaktadır (McWilliams, 2013). Görüldüğü üzere, narsistik kişiliğin oluşumunda ebeveyn tavırlarına ve obje bağlantılarına çok vurgu yapılmaktadır. Fakat unutulmamalıdır ki, ruhsal nedenler daha çok tesir ediyor olsa da bütüncül baktığımızda birden fazla vakit biyopsikososyal nedenler kişiliğin oluşumunda rol almaktadır.

Narsisistik kişiliği hem bir birey olarak gündelik hayatımızda hem de bir klinisyen olarak klinik görüşmede belli cümlelerden tanımak kolaylaşır. Narsisistik şahısların özel olma kanılarıyla bağlantılı, sıklıkla ‘ben ve en iyi’ ile başlayan cümleler kurduğu yahut bu sözlerin olduğu cümleler kullandığı dikkati çeker. Narsisistik birey, çarçabuk kendisini idealize eder ve büyüklenmeci modlara girer. “Ben bu mevzuda çok düzgünüm, Ben bu üniversiteleri bitirdim, Benim sayemde, Ben yaptım, Benim kimseye gereksinimim yok, Ben en düzgün yere giderim, en düzgün tabibi bulurum, en âlâ okul…” üzere cümleler ile narsistik birey kendini gösterebilir.

Narsistik kişi, karşısındaki bireyde farklı his ve kanıları tetikleyebilir. Şema lisanından tabir edersek; narsistik kişi karşısındaki bireyde şu şemaları tetikleyebilir: kendini feda, boyun eğicilik, terk edilme, kusurluluk, hisleri bastırma, duygusal mahrumluk, yüksek standartlar, berbata kullanım. Örneğin, narsist biriyle evli olan kişi sıklıkla kendini kusurlu hissedebilir ve boyun eğici davranabilir. Başka bir yandan ise, narsisizmle direkt alakalı de besbelli şemalardan kelam edilir. Lakin narsistler şemalarına direk temas etmek yerine şemalarıyla savaşır yahut çok telafi etme yoluna sarfiyatlar. Bu açıdan bakıldığında, narsisizm ile alakalı şemalar; duygusal mahrumluk, kuşkuculuk, kusurluluk / utanç, boyun eğicilik, hak görme, yetersiz özdenetim, onay arayıcılık ve yüksek standartlar şemalarıdır. Bu şemalara nazaran, narsisistik kişi, bilinçdışı seviyede aslında kendinden utanabilir, kendini sevmeyebilir. Kimsenin kendisini olduğu üzere sevmeyeceği kanısı olabilir (Behary, çev. Caner ve Azizlerli, 2014). Narsisistik kişinin yalnızlık ve utanç ile bağlantılı şemalarının çok telafi edilmesi sonucunda, çok beğenilme isteği oluşur. Altta yatan ağır eksiklik, güçsüzlük yahut yalnızlık, utanç üzere temaları narsisistik savunmalarla kendini yüceleştirir ve başkalarını değersizleştirerek baş eder.

Narsisistik kişiliğin temelinde kendisiyle ilgili utanç hisleri, diğerlerine yönelik ise haset hisleri ön plandadır (McWilliams, 2013). Narsisistik kişinin, temelde kendisiyle ilgili önemli yetersizlik ve aşağı olma hislerine sahip olduğu düşünülür. Tam bu noktada utanç duygusu devreye girer. Birey bu hissini çok telafi ederek narsistik davranımlar gösterir. Narsisistik kişi, öteki insanlarda kendisindeki eksikliklerin olmadığını gördüğünde yahut kendisinden daha kâfi özelliklere sahip bir kişi gördüğünde ise haset hisleri devreye girer. Başka bir sözle, kendisinden daha uygun yahut kâfi birisi olduğunu düşündüğünde, kendisinde altta yatan yetersizliği pekişebilir. Bu durum ise narsisistik kişilikteki haseti ortaya çıkararır.

Savunma düzenekleri açısından baktığımızda, narsisistik bireylerdeki en temel savunma değersizleştirmedir. Buna ek olarak, narsisistik kişi idealizasyon, mükemmeliyetçilik, yansıtma üzere savunma düzeneklerini da kullanır. Kimi kaynaklarda narsisistik kişinin bilhassa, idealizasyon ve değersizleştirmeyi en sık kullandığı savunma sistemleri olduğu, narsisistik kişi kendini idealize ettiğinde karşısındakini değersizleştirdiği söz edilir (McWilliams, 2013). Klinik tecrübelerde de narsisistik kişinin savunmaları açıkça görülebilmektedir. Narsisistik kişi haset duyduğu bir kişiyi değersizleştirip kendisindeki altta yatan yetersizlik ile baş edebilir. Örneğin kendisinden üstün olduğuna inandığı ve bu nedenle haset duyduğu iş arkadaşına “İşleri daima uzatır, bir işi beceremez” diyebilir. Diğer bir örnek, narsisistik zedelenme yaşayan narsisistik kişilik için verilebilir. Terk eden sevgilisi için “Zaten yetersiz, … biriydi, ben ondan çok üstündüm” halinde sözlerle değersizleştirmeyi sık kullandığı görülebilir.

Narsisistik bireyler minnet, şükran yahut pişmanlık hislerini inkar edebilirler (McWilliams, 2013). Bir diğerinden özür dilemek yahut bir teşekkür etmek narsisistik birey için zorlayıcı olmaktadır. Bu nedenle özür dilemek yahut teşekkür etmekten kaçınmak için çabalayabilirler. Bu durumu günlük ömrümüzde temas ettiğimiz narsisistik şahıslarda görmek mümkündür.

Görüldüğü üzere narsisizm, sağlıklı ve ahenk bozucu aralığında geniş bir yelpazede sıralanabiliyor. Birtakım bireylerde yalnızca narsisistik yansılar görülebilirken, kimilerinde narsisistik özellikler makul dozlarda (daha az yahut daha çok) görülebiliyor. Kişinin narsisistik özellikleri toplumsal fonksiyonel bozulmaya neden oluyor ve tabiki kişi teşhis kriterlerine uyuyorsa bu durum narsisistik kişilik bozukluğu olarak tanımlanmaktadır. Yelpazenin farklı taraflarında görülen her narsisistik kişiliğin temelinde yetersizlik, eksik olma ve utanç üzere temaların olduğu görülüyor. Genelde patolojik narsisistik şahısların terapi müracaatları lakin başlarına gelen incitici bir olay yahut önemli bir ruhsal yaralanma ile mümkün olabilmektedir. Terapi sürecine dahil olmak isteyen narsisistik kişinin yaralı yanına, terapist sağlıklı ve sabırlı bir ebeveynlik yaparsa terapiye devamlılık ve yarar görme ihtimali artabilir. Klinikte narsisistik kişilik ile çalışırken kullanılacak terapi sistemleri açısından bakıldığında, bilişsel davranışçı ve şema terapileri, travmatik anılarına yönelik EMDR üzere yollar tesirli olabilmektedir. Hangi terapi ekolü ve usul tercih edilir ise edilsin, narsisistik kişilik ile çalışacak terapist özelliklerinde sabır kıymetli bir rol oynamaktadır.

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir