histerik kisilik qqOar2FJ
Sağlık

Histerik Kişilik

Kişilik konusu ile ilgili hatırlamamız gereken bilgi, daha evvelki yazımda da belirttiğim üzere; her insanın belli kişilik özelliklerinden oluşan bir örüntüsünün olduğu, kişilik özelliklerinin sağlıklı/normal seviyeden patolojik seviyeye gerçek geniş bir yelpazede sıralandığıdır.

Bu yazıda belirtilen kişilik tipi, histerik kişilik; abartılı yansılarla yaşayan, çok ilgi odağında olma gayretleri, cinsel olarak baştan çıkarıcı davranımları, süratli değişen modlara sahip olan, yüzeysel, genelde rol yapar üzere gözüken davranımları ile tanımlanan kişilik tipidir. Histerik kişi, olayları abartılı yaşayan, abartılı hisler ve davranımlar gösterebilen, başkalarından kolay etkilenen, bağımlı, telkine yatkın, benmerkezcil, sevgi ve ilgi gereksinimi fazla ve çocuksu özelliklere sahip olan kişilik tipidir.

Histerinin son periyotlarda histriyonik olarak da tabir edildiğini görmekteyiz. Histrionik sözünün histeriden daha farklı manalar tabir ettiği; ‘histriyo’nun aktör sözüne karşılık geldiği bilinmektedir. Böylece histionik kişilikteki en besbelli özelliklerden biri olan oyuncu biçimindeki görünüme vurgu yapılmıştır. Histeriyi başka kişiliklerden ayıran, en besbelli özelliklerinden olan ‘rol yapar üzere görünen abartılı davranımlara’ dikkat çekilmek istenmiş olabilir.

Başka kişilikler üzere histeri de geniş bir yelpazede farklı dozlarda görülebilmektedir. Bu yelpazenin uç noktasında olan ‘bozukluk’, DSM – 5 te, histerik kişilik bozukluğu ismi altında kriterler ile net bir halde belirtilmiştir (Amerikan Psikiyatri Birliği, çev. Köroğlu, 2014, s. 333). Buna nazaran histriyonik kişilik bozukluğu tanısı için en az beş tane özelliğin şahısta görülmesi gerektiğini biliyoruz. Kişinin bahsedilen beş özellikten daha az özellik gösteriyor olmasında ise, histiyonik bozukluk terimi yerine histiyonik kişilik yapılanmasından kelam edebiliriz. Burada değerli olan, öbür bütün patolojilerde olduğu üzere, şahısta ortaya çıkan yoğunluğu, şiddeti öteki bir tabirle ‘dozu’dur.

Bilindiği üzere, Freud histeriyi araştırarak psikanalizin ortaya çıkmasında tesirli olmuştur. Freud için epeyce dikkat alımlı olan histerik kişilik, üzerinde çalışılmasına neden olmuştur. Histerik kişilik örgütlenmesi dikkat çekme ile ünlenmiş bir yapı olduğu için nitekim de tarih boyunca psikoloji ile ilgilenen bütün bilim insanlarının dikkatini çekmiş bir kişilik kümesi olmuştur. Freud ve başka analistler bu nedenle bilhassa histeri üzerine odaklanan çalışmalar yapmışlardır.

Histerik kişiliğin ortaya çıkış nedenlerine bakıldığında; kesinlikle obje bağlantılarından kelam edilecektir. Histerik kişilikte obje bağlarına bakıldığında, babanın narsisizminden sıklıkla kelam edilir. Bu narsisistik baba figürüne eşlik eden yetersiz anne rolü histerik çocuk yapılanmasında kıymetli bir tesire sahiptir (McWilliams, çev. Kalem, 2013, s. 374). Aslında sıklıkla kelam edilen, anne ve babayla kurulamamış sağlıklı ebeveyn – çocuk bağlarıdır. Kız çocuk için babaya aşık olma, anneyi sürecin başında rakip olarak algılama ve sonrasında ise anneyle sağlıklı bir özdeşim kurma ve hem anneyle hem babayla şefkatli kâfi bir sevgi alışverişi alaka akışı bilhassa fallik periyot için tanımlanan doğal gelişim sürecidir. Lakin, narsisistik ve red edici özellikteki baba figürü bu sürecin bu halde doğal akışında yaşanmasına mani oluşturur. Böylece histerik örgütlenme sürecine taban hazırlanmış olur. Emsal halde erkek çocuk için yetersiz sevgi gösteren anne yahut baba figüründen (genelde anne) sıklıkla kelam edilir.

Histerik kişiliğin oluşumunda, çocukluktan itibaren yüklenen toplumsal cinsiyet rollerine de vurgu yapılmaktadır (McWilliams, çev. Kalem, 2013, s.375). Bilhassa, bayan olmanın değersizleştirildiği, bayanın güçsüz, bağımlı, kıymetsiz, zayıf ve immatür yapısının bayana işlendiği ve öğretildiği toplumsal cinsiyet rollerine bakıldığında birçok bayanda histerik kişilik yapılanması görülmesi şaşırtan değildir. Toplumsal cinsiyet rollerinin bayana yüklediği roller aslında histerik kişiliğin tarifiyle epeyce uyumludur. 2013 yılında yaptığım çalışmada, bayan ruh sıhhatine toplumsal cinsiyet rollerinin olumsuz tesiri olduğundan kelam etmiştim (Cengiz, 2013).

Histeride özsaygıyı arttırmaya yönelik kullanılan çeşitli formüllerden kelam edilir. Histeride başka bir tabirle, histriyonik şahıslarda karşı cinsiyette idealize ettiği kişi yahut şahıslar olduğu, karşı cinsiyette idealize ettiği kişi ile özsaygısını tamamlamaya çalıştığından kelam edilmektedir. Buna ek olarak, aksine çevirme, karşı fobik savunma düzeneklerini kullanarak mevcut durumuyla baş etmeye çalıştığı görülür (Histerik bayanın eşine çok bağımlı olması, onu idealize etmesi yahut çocukluk hikayesindeki otoriter babaya benzeyen bir eş seçmesi (tabii bilinçdışı bir şekilde) ve onu değiştirmeye çalışması bu düzeneklerin örnekleridir.

Temelde histerik bayanların kendi bayan kimliklerindeki güç eksikliği ile ilgili çok uğraşları olduğu, buna ek olarak bir bayanda cinsel çekicilik ve cazibe dışında bir güç olmadığı fikri histerik bayanlarda yaygındır (McWilliams, çev. Kalem, 2013, s. 377). Bu nedenle histerik kişinin kendisiyle çok uğraşlarının olması, hoşluk ve cinsel çekicilik bahislerine odaklanması, dikkat çekme ve arzulanma gayretlerinde olması beklenir.

Histerik şahıslardaki ilgi çekme ve kendilerini teşhir etme davranışları çökkünlük hislerine karşı esirgeyici niteliktedir. (McWilliams, çev. Kalem, 2013, s. 378). Öteki bir sözle, kendini gösterme, dikkat çekme davranışları bir çeşit savunma sistemi olarak kullanmaktadırlar. Bu savunma düzeneği cinselleştirme ve harekete vurmadır. Histerik şahıslarda en sık görülen düzenek, bastırmadır. Bastırma, cinselleştirme, dissosiyasyon histerik bireylerde sıklıkla görülen savunma sistemleridir. Kişi bu savunma sistemlerini kullanarak içsel çatışmalarıyla baş etmeye çalışmaktadır.

Histerik şahıslarda transfer ve karşı transfer durumları kestirim edileceği üzere cinsiyete nazaran daha bariz olacaktır. Bilhassa histerik bayan danışan, erkek ise terapist olduğu durumlarda histerik danışanın heyecanlı ve cazibeli davranımları olacaktır. Bayan terapist ve bayan histerik danışan kelam konusu olduğunda ise rekabet kelam konusu olabilecektir. Başka yandan karşı transfer konusunda ise dikkat edilmesi gereken ikili; narsistik özellikleri olan erkek terapist ile histerik bayan danışandır (McWilliams, çev. Kalem, 2013, s. 380-381). Bu hem transfer hem de karşı transfer açısından dikkat edilmesi gereken bir durumdur. Terapi sürecinde terapistin ‘sağlıklı’ bir ebeveyn edasıyla danışanın yansılarını regule etmesi gerekecektir. Tıpkı vakitte terapistin sağlıklı ebeveyn rolünde, transfer durumlarını terapi sürecinde işe fayda halde yine ele alması değerli ve gereklidir. Aslında özetle, birçok kişilikte olduğu üzere transfer konusu, terapistin anne yahut baba üzere hangi kıymetli çocukluk karakterine atıf yaptığı ile bağlı olacaktır. Bu nedenle terapistin karşı transfer açısından kendi art bahçesini de güzel tanıması gerekecektir. Görüldüğü üzere transfer ve karşı transfer mevzuları histerik kişilik için farklı bir değer taşımaktadır.

Histerik kişilik için ayırıcı teşhis yapılması gereken öteki durumlardan kelam edilir. Kişilik özelliklerine bakıldığında ortak özellikler gösteren öteki kişilik kümeleri olduğunu görmekteyiz. Histrionik kişiliğin, narsisistik ve sınırdurum kişilik ile karışabildiğine vurgu yapılmıştır (Öztürk ve Uluşahin, s. 432). Tıpkı vakitte histerik kişiliğin psikopati dissosiyasyon (dissosiyatif kişilik) ve narsisizm ile karıştırabildiğine vurgu yapılmaktadır (McWilliams, çev. Kalem, 2013, s. 385). Bu bilgilere ek olarak, klinik müşahedem bilhassa yeni danışan görmeye başlayan klinisyenler için histerinin, bağımlı kişilik üzere başka kişilikler ile de karışabilme ihtimalinin olduğudur. Bütün bunlar göz önüne alındığında, histerik kişilik ayrımını yaparken öteki kişiliklerin bariz özelliklerinin olup olmadığına bakarak gitmek yararlı olacaktır. Örneğin; ilgi çekme davranışları, dürtüselliği olan, cinselleştirmeyi de kullanan bir danışan çabucak histerik kişilik bozukluğu biçiminde tanılanamaz. Bu bireyde birebir vakitte psikopati var ise antisosyal kişilik ihtimalinden de kelam etmek gerecektir. Buna ek olarak, rol yapmada epeyce başarılı (rol yapma davranımı histeriyi düşündürtmesin rağmen) antisosyal kişilikler olduğunu unutmamak gerekir. Öbür bir örnek verecek olursak, dikkat çekme ve ilgi gereksinimi olan her danışan histerik olarak tanılanamaz zira bu kişi narsisistik kişilik de olabilir. Histerik kişilik tanısı için, üstte belirtilen histerik kişilik özelliklerinin bireyde ne kadar ağır bastığına başka bir tabirle, ne kadar bariz olduğuna odaklanmak gerekecektir.

Bütün bunlara ek olarak, nasıl narsisistik kişilik erkeklere mahsus bir kişilik tipi değilse, histerik kişiliğin yalnızca bayana has bir kişilik çeşidi olmadığını, erkeklerde de görüldüğünü bilmek faydalı olacaktır.

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir