Sağlık

Epilepsi, nedenleri, tipleri ve tedavisi

EPİLEPSİ NEDİR?

Epileptik nöbet, beyindeki hücrelerin denetim edilemeyen, ani, çok ve olağandışı deşarjlarına bağlı olarak ortaya çıkan bir durumdur. Epilepsi, halk ortasında “Sar’a hastalığı” olarak bilinir.

Kolaylaştırılmış formuyla epilepsi nöbeti kısa müddetli beyin işlev bozukluğuna bağlıdır. Beyin, insan bedeninin ana kumanda merkezi üzeredir. Beyin hücreleri ortasındaki uyumlu çalışma, elektriksel sinyallerle sağlanır. Nöbetin nedeni, bir cins beklenmeyen elektriksel ikaz olarak düşünülebilir. Kısaca; epileptik nöbet beynin kuvvetli ve ani elektriksel boşalımı sonucu oluşan kısa müddetli ve süreksiz bir durumdur.

Epilepsi, dünyanın her bölgesinde, erkek ve bayanda, her türlü ırkta ve yaklaşık 100 bireyde bir oranında görülebilen bir hastalıktır. Epilepsi hastalığının toplumdaki yıllık eklenen hasta oranı 45/100000 civarındadır, yani 80 milyon nüfuslu ülkemizde yıllık 36 bin kişinin epilepsili hasta kümesine eklendiği söylenebilir. Ayrıyeten yaklaşık 20 bireyden birinde hayat boyunca bir kere nöbet görülebilir ve bu şahıslarda daha sonra nöbet tekrarlamayabilir.

EPİLEPSİ NEDENLERİ

Hastaların yaklaşık yarısında makul bir neden bulunamaz. Belirli bir küme hastada ise; gebelikte olabilen beyin gelişme sorunları, doğum sırasındaki nedenler, menenjit, beyin enfeksiyonu, beyin tümörleri, zehirlenmeler yahut önemli baş yaralanmaları epileptik nöbetlere yol açabilir.

Nöbetin nedeni tümör yada diğer bir hastalık değilse, epilepsinin ilerlemesi kelam konusu değildir, bazen yaşla birlikte nöbet sıklığı da azalabilir.

Epilepsi nöbetleri, birden fazla vakit beşere çok uzun sürüyor üzere gelse de 1-3 dakika içinde kasılmalar biter ve hastalar belirli bir müddet sonra nöbet öncesindeki olağan aktivitelerini kazanırlar.

Epilepsi bulaşıcı bir hastalık değildir. Epilepsili kişinin hastalığının diğerleri tarafından bilinmemesi için bir neden yoktur. Yakın arkadaşlarınız, akraba ve komşularınız, öğretmeniniz hastalığınız hakkında bilgi sahibi olmalıdır. Epileptik kişi nöbetleri yeterli denetim edildiğinde, uygun yaşayabilir, eğlenebilir, çalışabilir ve toplumun faal bireyi olabilir.

Epilepsili kişi evlenebilir ve çocuk sahibi olabilir. Epilepsili bayanlara planlı gebelik önerilir, bu nedenle hamile kalmadan evvel kesinlikle tabibi ile görüşmelidir. Tedavide kullanılan ilaçların çocuk üzerine değişik tesirleri nedeniyle; gebelik öncesi nöbetlerin tipine ve durumuna bakılarak uygun ilaç ve dozu hekim tarafından düzenlenmelidir.

NÖBET TİPLERİ

Epilepsi nöbetleri, değişik tiplerde olabilir. Nöbetler; büyük (genel, jeneralize tonik-klonik, grand mal, kasılma-çırpınma ile karakterize) yada küçük (kısmi, parsiyel, yalnızca yüz, kol yada bacakta kasılma[basit parsiyel] yahut anlamsız konuşma ve davranışlar, el hareketleri, yutkunma, yalanma, boş bakma, cevapsızlık ile karakterize[kompleks parsiyel]) nöbetler biçiminde ortaya çıkabilir.

Kompleks parsiyel nöbetler ile kolay parsiyel nöbetlerin farkı, kolay parsiyel nöbetlerde şuurun tümüyle açık olmasıdır. Sık rastlanan belirtiler; ani dehşet, daha evvel olmuş bir olayı olmamış üzere yahut olmamış bir olayı olmuş üzere hissetme (deja-vu, jamais-vu), daha evvel tanımadıklarını tanırmış üzere, tanıdıklarını tanımazmış üzere hissetme, güzel olmayan kokular ve tadlar, mideden üst gerçek yükselen tanımı güç, beğenilen olmayan bir his (aura), başın çevrilmesi, kolun üst kalkması, kol ve bacaklarda sıçrayıcı, kasılıp gevşeme halinde hareketler olabilir.

Ayrıyeten kısa müddetli (5-20 saniye), gözlerini dikip sabit bakma, bu anda cevapsızlık, boşluk hissi biçiminde, kasılmasız dalma nöbetleri (absans) ile; bilhassa sabahları uykudan uyandıktan sonraki periyotlarda ortaya çıkan ve kollarda sıçrama-atmalar, bazen ışığa hassas formda göz kırpıştırma, irkilmeler stilinde myoklonik nöbetler de olabilir.

EPİLEPSİ TANISI NASIL KONULUR?

Epilepsi teşhisinde en değerli nokta; nöbetler hakkında verilen bilgidir. Bilhassa nöbeti gören kişinin hekim tarafından dinlenmesi gerekir. O nedenle birisi nöbet geçirdiğinde nöbet hakkında notlar almak, yapılabilirse cep telefonu kamerası ile de olsa görüntüye çekmek teşhiste tabibe çok fayda sağlar. Genel fizik ve nörolojik muayene yapıldıktan sonra başvurulacak birinci laboratuar inceleme aracı; elektroensefalografi (EEG) dir. Bu tetkik, saçlı deriye elektrotlar yapıştırılarak beyin dalgalarının kaydedildiği bir yoldur.

Olağan EEG epilepsi olmadığını göstermez ve olağandışı EEG de her vakit epilepsi demek değildir. EEG tetkiki kısa müddetli, dinamik bir tetkik olduğundan çekim sırasında rastgele bir anormallik ortaya çıkmayabilir. Bu nedenle; tanıya yardımcı olmak hedefi ile tekrarlayan ya da uykusuzluk/uyku EEG çekimleri yapılabilir.Epilepsi hastalığı teşhisinin konulmasında en değerli tetkik EEG’dir. Bilgisayarlı beyin tomografisi (BBT) ve magnetik rezonans incelemesi (MRI) epilepsi nöbetlerine neden olan olayların ortaya konmasında yardımcı olabilir.

Elektroensefalografi (EEG) elektrod yerleşimi

EPİLEPSİ TEDAVİSİ

Epilepsi ilaçla yada cerrahi olarak tedavi edilebilen, birden fazla hastada (%65-70) tek ilaçla nöbetlerin denetim altına alınabildiği bir hastalıktır. Epilepsili hasta ilacını kullanarak etkin ve başarılı bir hayat sürebilir. Epilepsi tedavisinde kullanılan ilaçlar; hastanın yaşına, fizikî durumuna ve nöbet tipine nazaran uzman tabip tarafından verilmelidir. Son yıllarda epilepsi tedavisinde tesirli çok sayıda ilaç geliştirilmiş ve tedavide yerini almıştır. Lakin nöbet tipini uygun belirlemeden bilinçsizce kullanılacak ilaç, nöbetleri önlemediği üzere istenmeyen yan tesirlere de neden olabilir.

Şayet tedavi ile uzun periyodik nöbetsiz devir (hastanın durumuna nazaran 2-5 yıl gibi) sağlanırsa, tabip kontrolunda ilaçların azaltılıp kesilmesi denenebilir. Fakat ilaç bölümünden sonra nöbet tipine nazaran değişmekle birlikte hastaların dörtte birinde nöbetlerin tekrarlama riski olduğu bilinmelidir. Nöbetler tekrarlamazsa tedaviye son verilir, tekrarlarsa tedaviye yine başlanır. İlacın kesilmesi, kesinlikle hastayı izleyen tabip tarafından karar verilmesi gereken kıymetli bir mevzudur.

EPİLEPSİ’DE CERRAHİ TEDAVİ

Epilepsi cerrahisi, nöbetleri (bayılmaları) ilaçlar ile denetim altına alınamayan hastalarda uygulanabilecek olan bir tedavi sistemidir. Bu tedavi formülünün uygulanmaya başlanması yüz yıl öncesine kadar dayanmaktadır, ancak epilepsi cerrahisinin yeni bir tedavi usulü olarak kullanılmaya başlanması 1980 ve 90’lardan sonra artış göstermiştir.

İlaç tedavisine dirençli bu hasta kümesinin bir kısmında cerrahi tedavi uygulanabilir. Genel olarak ilaca dirençli olan hastaların %50’sine epilepsi cerrahisi uygulanabilir. Cerrahi tedavi ile nöbetler ya büsbütün ortadan kalkmakta ya da nöbetlerin sıklık ve şiddetinde kıymetli derecede azalma sağlanmaktadır. Cerrahi tedavi uygulanacak hastalar devam eden nöbetleri ile birlikte kullandıkları yüksek dozdaki ilaçların kabul edilemeyen yan tesirleri yüzünden “düşük hayat kalitesi” olan hastalardır. Bu durumlardaki hastalara cerrahi tedavi talihi tanınabilir ve cerrahi öncesi incelemelere alınabilir.

Cerrahi tedavi için nöroloji uzmanına başvuran yahut sevk edilen hastalar kesinlikle ameliyat olacak demek değildir. Hastaların evvel haftalar süren bir ekip cerrahi öncesi incelemelerden geçmesi ve uygulanacak cerrahi prosedürün tartışılması gerekir. Bundan sonra hastanın güzel bir aday olup olmadığı ve öteki tedavi planlarının yapılmasına karar verilebilir.

Cerrahi tedaviye karar vermeden evvel hastanın nöbetlerinin tıbbi tedaviye dirençli olduğunun gösterilmesi gerekir. Bu nedenle, en az 2-3 uygun antiepileptik ilacın tek tek ve bir arada kâfi dozda ve müddette kullanılması sağlanmalıdır. Bu ilaçların nöbetleri denetim edinceye kadar yahut kabul edilemeyen doza bağlı yan tesirler gelişinceye kadar tedrici olarak artırılması gerekir. Nöbetlerinin nedeninin beyinde tümör, damarsal anormallik üzere yapısal bozukluğa bağlı olduğu hastalarda, cerrahi tedaviye daha erken karar verilebilir.

En önemli üç tipte epilepsi cerrahisi metodu vardır. Birincisi ve tercih edileni epileptik odağın kendisinin çıkarılmasıdır. Oburu ise nöbet yayılım yollarının kesilmesi yoluyla nöbetlerin yayılmasını, sıklık ve şiddetini azaltmaya yönelik olan cerrahi formülüdür. Üçüncü formül ise, vagal hudut stimulasyonudur.

Nöbetlerin büsbütün ortadan kaldırılmasına yönelik olan rezektiv cerrahi sistemleri, parsiyel başlangıçlı nöbetleri olan yani nöbetleri muhakkak bir odaktan başlayan hastalara uygulanır. Epileptik odak beynin tek tarafında ve nispeten zararsız yerinde ise yani ameliyattan sonra hareket kabiliyeti, bellek, konuşma, görme üzere kıymetli bilişsel işlevleri bozulmayacaksa çok gecikmeden cerrahi formül belirlenmelidir. Bu karar fakat cerrahi öncesi incelemeler sonrası verilebilir. Cerrahi öncesinde nöroloji uzmanı, beyin cerrahisi uzmanı, radyoloji ve nöropsikoloji, psikiyatri uzmanlarından şurası bir takım tarafından uygulanan testler sonucu hastanın bu tip cerrahiye uygun olup olmadığına karar verilir. Ülkemizde bu gruba ve teknik donanımlara sahip birkaç merkezde epilepsi cerrahisi yapılmaktadır.

Cerrahi planlanan hastaların çoğunluğunda noninvaziv denilen Evre 1 incelemelerden sonra cerrahiye karar verilebilir. Bu incelemeler hastanın nöbet hikayesini, fizik ve nörolojik muayenelerini, radyolojik görüntüleme incelemelerini, nöropsikolojik testlerini, psikiyatrik muayenesini ve uzun müddetli video/EEG monitörizasyonunu içerir. Cerrahi öncesi Evre 1 incelemenin en değerli kısmını saçlı deriye elektrod yerleştirilerek yapılan uzun vadeli video/EEG monitorizasyonu oluşturur. Hasta yatırılarak tipik nöbetlerinden en az 3 yahut daha fazlası gözlenene kadar monitörizasyona kesintisiz devam edilir. Nöbet öncesi ve nöbet sırasında hastanın imgesi ve eş vakitli EEG’si kaydedilir. Nöbetlerini görmek gayesiyle hastanın ilaçları sıklıkla azaltılır yahut gerekirse büsbütün kesilir. Uyku ve uyanıklık sırasında nöbet öncesi ve nöbet sırasındaki EEG değişiklikleri tekraren incelenerek nöbet başlangıç odağı yahut alanı araştırılır. Evre 1 incelemeleri sonucu tüm testler birbirleri ile uyumlu ise ve nöbet odağı olarak beynin tek bir yerinde ve alındığında cerrahi sonrasında hastada kıymetli bir bilişsel işlev kaybına neden olmayacaksa cerrahiye karar verilir.

Az bir hasta kümesinde Evre 1 incelemeleri nöbet odağını saptamada kâfi olmayabilir yahut nöbet odağının lisan, motor, duyu üzere beynin değerli işlev alanları ile bağlantısını saptamak gerekiyorsa “invaziv incelemeler” denilen daha ileri incelemelere geçilir. İleri incelemeler yanlızca Evre 1 incelemeleri sonucunda nöbetlerinin hala tek odaktan kaynaklandığı düşünülen hastalarda uygulanır.
Rezektiv cerrahinin başarısı hasta seçimine, epilepsi tipine, epilepsi odağının yerine ve cerrahi öncesi yapılan araştırmalara bağlıdır. Hasta operasyondan sonra da 1-2 yıl ilaç kullanır. Artık nöbet gelmiyorsa ilaçlar yavaş yavaş azaltılır ve kesilir.

Son yıllarda geliştirilen ve halk ortasında “pil” tedavisi olarak bilinen “vagal hudut stimulasyonu” da bir cerrahi yoldur. Boynun sol tarafında vagus denilen bir hududun devamlı ya da gerektiğinde uyarılması formunda bir formüldür. Küçük bir operasyonla uzunluğundaki hududa iki kablo ve sol göğüsün üst bölgesine uyarıcı aygıt yerleştirilir. Hasta nöbet olacağını hissettiği vakit özel bir mıknatısı uyarıcı aygıt üzerine yaklaştırarak uyarımı başlatır ve nöbeti önleyebilir. Uygulanması kolay fakat kıymetli bir usuldür. Vagal hudut stimulasyonu, nöbet sıklık ve şiddetini azaltmak için kullanılır.

”2000 yılından beri çocuk ve yetişkin hastalarda Epilepsi cerrahisi yapılan GATA’ da direnli epilepsisi olup cerrahi tedavi adayı yaklaşık 300 hasta Epilepsi Cerrahisi Gurubu tarafından incelenmeye alınmıştır. Bu değerlendirmeler sonrasında GATA’ da 171 hasta ameliyata alınmıştır. 118 hastaya cerrahi, 53 hastaya VNS tedavisi uygulanmıştır. Hastaların (VNS dışındaki) yaklaşık %90’ı ameliyattan yarar görmüştür.”

EPİLEPSİ HAKKINDA BİLİNMESİ/DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN BAHİSLER

1. Epilepsi kısa periyodik nöbetler halinde tekrarlayan, beyinden kaynaklanan bir hastalıktır. Nöbetler ilaçla durdurulabilir.

2. Epileptik bir hastayı çok kollamaya, toplumsal hayattan geri bırakmaya, takip etmeye ve gereğinden fazla ilgi göstermeye gerek yoktur.

3. Epilepsi hastalığı olan kişi çok uykusuz kalmamalı, günde en az 7-8 saat uyumalıdır.

4. Çay, kahve ve kola üzere uyarıcı içecekler ölçülü tüketilmelidir.

5. Uzun vadeli ve yakından televizyon (en az 3m olmalıdır) seyredilmemeli ve fazla bilgisayar kullanılmamalıdır. Bu devirlerde oda ışığı açık olmalıdır.

6. Epileptik hasta, çok efor sarfetmemeli ve bunu gerektiren sportif faaliyetlerden kaçınılmalıdır.

7. Alkollü içecekler, nöbet oluşumuna yol açabileceği ve epilepsi ilaçların tesirlerini değiştirebileceği için mutlaka kullanılmamalıdır.

8. Aç kalınmamalıdır.

9. Yüksek yerlerin (balkon, çatı, vs) kenarında bulunulmamalı ve nöbet geçirdiğinde riske girebileceği yerlerden uzakta durulmalıdır.

11. Nöbetler denetim altına alınıncaya kadar motorlu taşıt kullanılmamalıdır.

12. Epilepsili hasta elinden geldiğince üzülmemeli, olur olmaz şeyleri keder etmemelidir.

13. Epilepsili kişi evlenebilir ve çocuk sahibi olabilir. Epileptik kişi evlenecek ise eşi hastalığını bilmelidir. Bayanlar gebe kalmadan evvel kesinlikle tabibi ile görüşmelidir.

14. Alınan ilaçların hastalığı büsbütün geçirmeyebileceği bilinmelidir. Lakin ilaçlar nöbet gelmemesini yada sayısının azalmasını sağlayacaktır.

15. İlaçlar, nizamlı ve kesinlikle önerildiği halde kullanılmalıdır.

16. Nöbet geçirilme sayısı ile gün ve saatleri kaydedilmelidir.

17. Sistemli aralıklarla tabip denetimine gidilmelidir.

18. Hastalar, yanında âlâ yüzme bilen birisi olmak koşuluyla denize girebilir, lakin uzun müddet denizde ve güneş altında kalmamalı, çok yorulmamalıdır.

19. Epilepsi kısmen de olsa hayatınızı etkileyebilir, lakin olağan, etkin bir hayat sürmenizi engellemez. Birtakım meslekler dışında yapamayacağınız hiçbir şey yoktur.

20.Anne-Babalar,çocuğunun kendini hasta olarak görmesine ya da epilepsiyi bir özürmüş üzere kullanmasına müsaade vermemelidir.

21. Epilepsi çalışmanıza ve işinizde başarılı olmanıza mani olacak bir hastalık değildir. Unutmayınız ki; dünyada bir çok ünlü ve başarılı insan da epilepsi hastalığına sahiptir.

EPİLEPTİK NÖBET GEÇİREN BİR HASTAYA NE YAPILMALI? NE YAPILMAMALI?

YAPILMASI GEREKENLER

Sakin olun, hastanın baş ve bedenini yana çevirin…

Nöbet sırasında yaralanmasını önleyin (Başını yere vurmasını, yataktan düşmesini önleyin. Etrafındaki kesici ve yaralayıcı cisimleri uzaklaştırın)…

Yakasını ve varsa sıkı giysilerini gevşetin…

Şayet bilinçsiz hareketler yapıyorsa, sert olmayan hareketlerle engelleyin…

Nöbet anında neler yaptığını güzelce gözleyin ve bunları hekiminize anlatın…

Nöbetinin bitmesini bekleyin ve hasta kendine gelene kadar yanından ayrılmayın.

Mümkünse hekimine bilgi verin…

YAPILMAMASI GEREKENLER

Panik yapmayın.

Hastayı telaşlandırmayın…

Lisanın ısırılmasını önemsemeyin, nöbet başladıktan sonra engelleyemezsiniz…

Sıkıntı kullanarak pürüz olmayın, yatıştırıcı davranışlar içinde olun…

Yapay teneffüs ve kalp masajı uygulamayın…

Ağzını açmak için uğraşmayın, nöbet sırasında ilaç vermeye çalışmayın, kendi kendinize nöbetin geçmesine yönelik bir şey yapmayın!.. Soğan, sarımsak, kolonya vb. şeyler koklatmayın!..

Uyarıcı olduğu düşünülerek yapılan soğuk su dökme, tokat atma, ağrı verme üzere hareketler yapmayın…

Hazırlayan : Prof. Dr. Zeki GÖKÇİL

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir