Sağlık

Endişe, fobi ve telaş

Günlük ömürde çabucak hemen her yetişkinin çekindiği durumlar olabilir. Ancak, ağır bir halde hissedilen kaygılar şahısların hayatında olumsuz tesirlere neden olur ve ömür kalitelerini düşürür. Bireyler, karşılaşmak istemedikleri olaylardan, canlı yahut cansız objelerden kaçındıkça aslında onlara karşı duydukları irrasyonel hisleri de pekiştirmiş olurlar. Kaygılar, fobiler ve tasalar ile başa çıkmak güçlü ve emek isteyen bir süreçtir. Değişim çabucak gerçekleşmez. Ferdi gayret ve ruhsal takviye bu durumların büsbütün ortadan kaldırılması ve rahat bir ömür sürülebilmesi için temel gerekliliktir.

Kaygı nedir?

Endişe; insanların tehlikeye karşı zihinleri ve vücutları ile verdikleri duygusal bir reaksiyondur. Hudut sisteminde programlanmıştır ve varoluşsal temeli vardır. Dışsal etraftan alınan sinyaller beyinde gerekli sistemlerden geçerek yorumlanır. Hudut sistemi aktive edilir. Otomatik “savaş yahut kaç” yansısını harekete geçirilir. Böylelikle, tehlikeli duruma karşı uyarılmış oluruz. Hem fizikî hem de zihinsel olarak harekete geçmeye hazırlanırız. Aslında kaygının kollayıcı bir fonksiyonu vardır ve hayatta kalma hedefine hizmet eder. Bebeklikte dahi sahip olduğumuz hayatta kalma içgüdüleri tehlike hissedildiğinde buna reaksiyon verilmesini sağlar.

Öbür tüm hislerimiz üzere endişenin da yoğunluğu değişkenlik gösterebilir. Bireylere ve olaylara bağlı olarak hafif, orta ve ağır seviyede endişe duygusu oluşabilir.

Örneğin; aşağıda verilen durumlardan hayatın fonksiyonelliğini bozmayacak derecede dehşet duymak doğal kabul edilebilir:

– Hastahanede kan aldırırken kendinizi biraz hassas hissetmek
– Yolda sahipsiz, büyük ve havlayan bir köpek gördüğünüzde huzursuz olmak
– İçinde bulunduğunuz uçak türbülansa girdiğinde endişelenmek
– Bir gökdelenden aşağıya gerçek bakarken yahut yüksek bir merdivene tırmanırken heyecanlanmak

Tasa nedir ve endişe ile kaygı ortasındaki farklar nelerdir?

Telaş; gerilim yaratan olaylar karşısında verilen olağan bir yansıdır. Herkes vakit zaman endişelenebilir. Fizikî ve zihinsel bir “gerilim” hissi olarak da tanımlanabilir. Ağır, orta yahut hafif biçimde deneyimlenebilir. Kimi durumlarda kaygı bireylerin motive olmalarını sağlayabilir. Bu açıdan düşünüldüğünde aslında tasa duymak yararlı olabilir.

Örneğin; değerli bir imtihandan evvel hafif bir telaş duyulabilir. Bunun nedeni genelde düşük not alma ihtimalidir. Bu çeşit bir kaygı kişiyi imtihan öncesinde tetikleyerek daha fazla çalışmaya ve elinden gelenin en güzelini yapmaya iter. Makul düzeyde duyulan tasa fizikî ve ruhsal olarak bizi hazırlayarak gerilim verici olayla başa çıkmamızı kolaylaştırır.

Dehşet ile kaygı birbirine emsal hislerdir. Lakin ortalarında temel bir farklılık vardır. Kaygının tetiklenmesi için “şimdi ve burada” olan durumlara gerek yoktur. Yani telaş, kişinin içinde bulunduğu ortamda ve vakitte rastgele bir gerilim verici olay yaşanmamasına karşın gerçekleşir. Gelecekte başına berbat bir şey gelmesi yahut tehlikeli bir durumla karşılaşılması muhtemelliğine yönelik bir telaştır. Şu anda gerçekleşen bir olay kelam konusu değildir.

Fobi nedir?

Fobi, gerçekte çok az tehlikeli olan yahut hiç tehlikeli olmayan nesnelere, aktivitelere, insanlara karşı duyulan ağır ve rasyonel olmayan endişedir. Dehşet ve rahatsızlık hissi o kadar güçlüdür ki şahıslar dehşet objesine maruz kalmamak için elinden geleni yaparlar. Yalnızca fobileri hakkında düşünmek bile korku duymaları için kafidir. Sıklıkla korktukları durumla karşılaşıp karşılaşmayacakları ve karşılaştıklarında kendilerini nasıl koruyacakları hakkında düşünerek vakit geçirirler. Çoğunlukla, fobisi olan kimseler dudydukları ağır dehşetin mantıksız olduğunun farkındadırlar. Bunu bilmelerine karşın kendilerini denetim edemezler. Fobileriyle karşı karşıya kaldıklarında ise otomatik olarak gelen endişe olduka baskındır.

Fobiler; bayanlarda erkeklere göre daha yaygındır. Şiddeti ise bireylere nazaran değişiklik gösterir. Yaygın fobiler; kapalı alan, böcek, yılan, iğne, köpek, yükseklik vb. Fobiler daha çok çocuklukta oluşmaya başladığı üzere yetişkinlikte de geliştirilebilir.

Fobi çeşitleri nelerdir?

Günlük ömürde fobiler çeşitli hoşnutsuzluklar ile ilişkilendirilebilir. Lakin klinik ortamda psikologlar en sık rastlanılan fobileri 3 sınıfa ayırırlar:

1) Özel Fobi

Belli bir obje ve durumdan patolojik biçimde korkulmasıdır. Özel fobi şahıslarda şiddetli endişelere neden olur. Yaygın olan özel fobilerden kimileri; örümcek, kedi, köpek, otomobil kullanmak, asansöre binmek, tünelden geçmek, yüzmek, uçmak, su, özel hastalıklar, kapalı alanlar, kan, doktora gitmek, iğne olmak vb. Özel fobiler çocuklukta yaşanan travmalardan kaynaklanıyor olabilir. Özel fobileri de kendi içinde sınıflandırmak mümkündür:

Hayvan Fobileri: Hayvanların veye spesifik olarak böceklerin sebep olduğu endişelerdir.

Doğal Etraf ile İlgili Fobiler: Tabiattaki nesnelerden ve olaylardan kaynaklanan endişelerdir. Örneğin; fırtına, gök gürültüsü, dolu, sarsıntı, karanlık ve yükseklik.

Durumsal Fobiler: Belli durumlar tarafından tetiklenen fobilerdir. Örneğin; kapalı alanlarda kalma korkusu (klostrofobi),

Kan, İğne ve Yarayla Bağlı Fobiler: Kan korkusu, ağrı korkusu, yaralanma korkusu, iğne korkusu ve tekrar tedavi görme korkusu bu kategoridedir.

Başka Fobiler: Yıkarıda bahsedilen kategorilere girmeyen endişelerdir. Vefat korkusu, ses korkusu, kostümlü karakter korkusu.

2) Toplumsal Fobi

Toplumsal fobi; öbür beşerlerle etkileşim kurmaktan ve toplumsal ortamlarda bulunmaktan kaynaklanan endişedir. Toplulukta yemek yemek, konuşma yapmak, fotoğraf çektirmek vb. üzere performans tasasını da beraberinde getiren endişeleri içerir. Toplumsal fobisi olan şahısların öz-farkındalıkları olumsuz bir biçimde yükselmiş ve önemli bir hassasiyet haline gelmiştir. Yaptıkları rastgele bir şeyden ötürü başka beşerler tarafından aşağılanacakları ve yargılanacaklarına yönelik tasa ağır duyarlar. Toplumsal fobide dert yükseldikçe bireylerde psikosomatik semptomlarla da karşılaşılması mümkündür.

3) Agorafobi ve Panik Atak

Agorafobi; meskenden yahut tanıdık inançlı olan etraftan ayrılma korkusu olarak genellenebilir. Bunu mümkün panik atak periyodları takip edebilir. Agorafobi panik atakla hayli bağlantılı bir sıkıntıdır. Şahıslar bir anda kaçıp uzaklaşamayacakları ortamlarda bulunmaktan çekinirler. Zira kaçamayacağını yahut ivedilikle yardım alamayacağını bilmek şahıslarda dehşet hissini destekleyerek panik atağı provoke eder. Agorafobinin diğer bir tipinde de uçağın, otomobilin, trenin yahut rastgele bir ulaşım aracının içinde bulunmak dehşet yaratır. Ağır agorafobisi olan şahıslar konuttan çıkamazlar ve kendilerini yalnızca meskenlerinde inançta hissederler.

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir