Sağlık

Alzheimer hastalığı hakkında genel bilgi

Alzheimer Hastalığı Nedir?

Alzheimer Hastalığı(AH); demansa (bunamaya) yol açan hastalıklar ortasında en sık görülenidir. Tüm demansların yaklaşık %65-70’ini AH oluşturmaktadır. Bu hastalığın çoklukla 65 yaş üstü hastalık olduğu bilinse de 40’lı yaşlarda da görülebileceği unutulmamalıdır. AH’lığı, sinsi başlangıçlı, ekseriyetle yavaş olarak ilerleyen ve birden fazla hastada bellek sorunlarıyla kendini gösteren nörodejeneratif bir beyin hastalığıdır. Bu hastalık endüstrileşmiş ülkelerde daha sık görülür. İnsan ömrünün uzaması ile birlikte, bu tip hastalıkların sayısı da çoğalmakta ve buna paralel olarak hastalığın tanısı ve tedavisi ile ilgili ekonomik yük de artmaktadır.

AH, 65 yaş üzerinde %5-10, 85 yaş üzerinde ise neredeyse her üç bireyden birisinde görülmektedir. Her yıl her 100 bin şahıstan 75’ine demans tanısı konmaktadır. Yani, ülkemizde her yıl mevcut demanslı hastalara 50-55 bin yeni demanslı hasta eklenmektedir. Türkiye’de yaklaşık 500-600 bin Alzheimer teşhisli hasta olduğu varsayım edilmektedir.

AH’nda kalıtımsal geçiş kanıtlanmıştır, lakin Alzheimer tipi demansların yalnızca %3’ü ailesel geçiş gösterir ki bunların da birden fazla erken yaşlarda başlarlar. Geriye kalan büyük çoğunluğun ise kalıtımsal geçiş göstermezler ve bunlar daha ileri yaşlarda bu hastalığa yakalanırlar. Yakın akrabalarınızda AH varsa, bu sizin ya da çocuklarınızın ileride hasta olacağınız manasına gelmez. Fakat ailesinde AH olanlarda bu risk olmayanlara nazaran 3-4 kat kadar daha fazladır.

Her Unutkanlığı olan Alzheimer Hastası mıdır?

Her unutkanlığı olan hastaya AH tanısı konulmaz. Zira, unutkanlığın sebebi yaşa bağlı unutkanlık ya da hafif bilişsel bozukluk dediğimiz durumlara bağlı da olabilir. AH teşhisini koyabilmek için bilişsel işlevlerimizden en az iki adedinde bozukluk tespit edilmeli ve bu bozuklukların hastanın günlük ömür aktivitelerini bozmuş ya da performansını düşürmüş olması gerekmektedir. Bilişsel işlevler ise; bellek, lisan (anlama, konuşma, yazma, okuma gibi), dikkat ve konsantrasyon, görsel-mekansal algılama ve yürütücü işlevler(öngörü, planlama ve uygulama) olarak sayılabilir. İşte AH’da bellek işlevlerindeki bozukluk yanında bu fonksiyonlardan en az bir adedinin daha bozulması ve bu bozukluğun da hastanın günük işlerini yapmada zorlanmaya neden olması gerekmektedir.

Neler olursa Alzheimer Hastalığından Şüpheleneceğiz?

Aşağıdakilerden birisi ya da birkaçı olduğunda kesinlikle nöroloji uzmanına müracaat edilmesi ve gerekli testler ve tetkikler yapılarak demans olup olmadığı araştırılmalıdır.

İş hünerlerini etkileyen bellek bozukluğu

Her vakit yaptığı ve güzel bildiği vazifeleri yapmada zorlanma

Lisan işlevleri ile ilgili sıkıntılar (kelime bulma zahmeti, yanlış söz kullanma, cümle kurmada zorluk çekme gibi)

Yer ve vakti karıştırma (Hangi vakitte olduğunu bilememe, kaybolma gibi)

Yargılama yeteneğinde zayıflama ve azalma

Soyut düşünme ile ilgili meseleler yaşama

Nesneleri yanlış yerleştirme ve arama

Duygudurum, davranış ve kişilik değişiklikleri

İnsiyatif kullanma yeteneğinin kaybı

Alzheimer Hastalığının Evreleri var mı? Varsa Belirtileri Nelerdir?

AH, hafif, orta ve ileri evre olarak üçe ayrılabilir. Fakat, bir de AH’nın daha belirtilerinin ortaya çıkmadığı presemptomatik ve preklinik periyotları de vardır. Bu periyotlarda hastanın yakınması olmadığından teşhis koymak pek mümkün görünmemektedir.

Hafif evre AH’da; başlangıç periyotlarında hafif unutkanlıkları vardır, yeni şeyler öğrenmede zorluk çekerler ve sık olarak birebir şeyleri tekrar tekrar sorarlar. Bozukluk yakın bellektedir. Bu hastalar işlerine devam etmekle birlikte iş yerindeki performansında düşmeler de gözlenir ve amirlerinden sık olarak tenkit alırlar.Karar verme yetenekleri bozulur, konsantrasyon zorluğu çekerler. Bilişsel bozukluklara karşın tekrar de toplumsal bağlantılarını bağımsız olarak sürdürebilirler. Mesken aletlerini kullanmada, hesaplamada, para, alış-veriş yapmada bozukluklar olur. Söz bulmada zorluk yaşarlar, duraklayarak konuşma, sözün yerine diğer söz söyleme, cümle kurmada zorluklar ek olur. Cisimleri yanlış yerlere koyduğundan eşyaları meskende aramaları artar. Bu da hastalarda içe kapanmaya, duygulanımda küntleşmeye ve anksiyete yol açar.

Orta evre AH’da; Günlük işlerini yaparke oburunun yardımına gerek duyar(örneğin; tek başına kendine uygun kıyafetlerini seçemez, bıraksanız günlerce tıpkı kıyafeti giyer). Bu hastalarda uygunsuz kızgınlık atakları ve şüphecilik olabilir. Yakın belleğin yanında uzak bellekte de bozukluklar ek olmaya başlar. Yer, vakit kişi oriantasyonları bozulur, yeterli bildiği yerlerde bile kaybolabilir.Yüksek eğitimlilerde bile toplumsal karar verme yetenekleri, randevulara uyabilme, yazışma yapabilme ve hesaplamaları bozulur. Tek başına otomobil kullanamaz ve toplu taşıma araçları ile seyahat yapamaz. Hastalığın ilerlemesi ile birlikte hastanın yemek yeme, temizlenme, banyo yapma, tuvaleti kullanma bozuklukları da tabloya ek olmaya başlar.

İleri evre AH’da:Hastaların yaşamlarını sürdürebilmeleri için devamlı bakıma ve yardıma ihtiyaçları vardır. Vaktinin birçoklarını yatakta geçirirler. Bakıcılarını bile tanıyamazlar, kendilerini besleyemezler, tuvalet gereksinimini gideremezler ve yardımsız yürüyemez hale gelirler. Konuşma ileri derecede kısıtlanır ve konuşmaları anlaşılmazdır. Bir müddet sonra konuşma ve hareket edebilme yeteneğini de kaybederler.

Alzheimer Hastalığının Sebepleri Nelerdir?

Beynimizde yaklaşık 50 milyar kadar hücre bulunmaktadır. Bu hücreler birbiriyle daima irtibat içerisindedirler ve her bir hücrenin binden fazla ilişkisi vardır. Beyin, tüm bedenimizin orkestra şefi üzeredir. Yani organlarımızın kontrolünü elinde tutmaktadır. Buralardaki bir bozukluk Alzheimer üzere hastalıklarının belirtilerinin ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

Günümüzde AH’nın kesin nedeni şimdi bilinmemektedir, lakin kimi beklenen nedenler üzerinde durulmakta ve bu mevzu üzerinde ağır çalışmalar hala devam etmektedir. AH’da kimi proteinler (hiperfosforile tau proteini) beyin hudut hücrelerinin içine, kimi proteinler (amiloid protein) de hudut hücrelerinin ortasına çökerek hücrelerin harabiyetine ve vefatına sebep olmaktadır. Böylelikle hudut hücreleri birtakım unsurları (asetil kolin gibi) üretemede yetersiz kalmakta ve bunlar ortasında dengesizlikler olmaktadır. Bu da hudut hücrelerinin birbiriyle haberleşmesini bozulmaktadır. Ayrıyeten beyinde bulunan hudut hücrelerine hasar veren birtakım toksik hususlar de tesirli olabilmektedir.

Alzheimer Hastalığı kimlerde çok olur? Risk Faktörleri Nelerdir?

İleri yaş:Tüm demans tiplerinde en değerli risk faktörü ileri yaştır. En sık 65-85 yaşları ortasında görülür ve yaşlala birlikte görülme sıklığı da artar. Ayrıyeten AH’lığı bayanlarda biraz daha fazla iken erkeklerde beyin damar hastalıkları daha sık olduğundan vasküler (damarsal) demans daha sık olur. Bayanlarda sık olmasının nedeni menapoz sonrası hormonal değişikliklerdir. Postmenapozal periyotta östrojen alan bayanlarda AH riskinin östrojen kullanmayanlara nazaran, yarı yarıya az olduğu birtakım bilimsel çalışmalarda gösterilmiştir. Bu azalma doza ve kullanım mühletine nazaran değişmektedir.

Genetik ve Aile Öyküsü: Birinci derece yakınlarında AH bulunanlarda demans gelişme riski ortalama 3-4 kat fazladır. İki ya da daha fazla birinci derece yakınında AH olanlarda bu oran daha da artmaktadır. 75 yaşından sonra AH başlayanlarda aile ilgisi kesin değildir.

Eğitim ve İş: Eğitim düzeyinin düşük olması ileri yaşlarda AH riskini artırmaktadır. 75 yaşından sonra görülen demans sayısında eğitimsizlerde bariz artış görülür.

Baş Travması: Sık baş travmasına maruz kalma (boksörlerde olduğu gibi) ile şuur kayıbına neden olan baş travması AH için büyük risk oluşturmaktadır.

Apolipoprotein E €4 aleli hakimiyeti

Kalp Kriz, yüksek tansiyon, diyabetes mellitus,kolesterol ve homosistein yüksekliği, karotis damar hastalıkları ve geçmişinde uzun periyodik depresyon bulunması AH riskini artırmaktadır.

Alzheimer Hastalığından koruyan faktörleri nelerdir?

Apo E €2 genotipi hakimiyetinin bulunması

Eğitim ve iş: Eğitim düzeyinin yüksek olması ve yaptığı işlerde mental işlevlerini kullanıyor olması gözetici bir faktördür.

Östrojen, statinler

Fizikî ve zihinsel aktivite

Akdeniz diyeti(?) sayılabilir.

Alzheimer Hastalığı tanısı nasıl konur?

Bilindiği üzere AH’lığı sinsi başlar, ilerler ve vakitle günlük ömür aktiviteleri bozulur. Bu türlü durumda AH’dan şüphelenildiğinde birinci yapılması gereken çabucak bir Nöroloji uzmanına gitmek olmalıdır. Nöroloji uzmanına gittiğimizde; kesinlikle yapılması gerekli analizler ve gerekli görülürse yapılması gerekenler olacaktır. Özetleyecek olursak;

A. Kesinlikle yapılması gerekli tetkikler;

1. Genel ve ailede demansı da içeren nörolojik hikaye alınması (hastadan ve yakınlarından)

2. Mental muayeneyi de içeren nörolojik muayene ve nöropsikolojik testler

3. Kan testleri: Tam kan sayımı, sedimentasyon suratı, biyokimya profili, tiroid işlev testleri, vitamin B12, folik asit, ferritin ve sifiliz(frengi) testi

4. Beyin manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG)

B. Üstteki hikaye, muayene ve tetkikler sonucuna nazaran gerekli görülürse aşağıdaki tetkiklerin kimileri da yapılmalıdır.

1. Elektroensefalografi(Beyin elektrosu)

2. Beyin PET, SPECT

3. Beyin omurilik sıvısı incelemesi

4. AIDS testleri

5. Toksikolojik inceleme

6. Psikiyatrik kıymetlendirme

Bunların sonucuna nazaran tabibini hastalığınızın teşhisini koyacaktır. Teşhis konulduktan sonra da en az 6 ayda bir kesinlikle hekiminizle görüşmeniz gerekmektedir.

Alzheimer Hastalığının kesin tedavisi var mı?

Günümüzde AH’nın kesin nedeni bilinmediğinden bu hastalığı büsbütün ortadan kaldıracak bir tedavi de yoktur. Fakat erken teşhis ile, mevcut tedavi imkanlarından daha fazla yararlanılma kelam konusu olabilir. Yapılan tedaviyle hem hastalığın belirtileri azaltılabilir ve ilerlemesi durdurulabilir ya da yavaşlatılabilir, hem de hastaların hayat kalitesi en yüksek düzeyde tutulmaya çalışılır.

Ayrıyeten AH’da her türlü psikiyatrik belirtiler de olabileceğinden, bu belirtilere yönelik tedavilerle de hastanın ve yakınlarının konforu artırılmış olur.

Alzheimer Hastalığı tedavisi hangi ilaçlarla ya da usullerle yapılır?

AH’nın tedavisinde ilaçların kullanılmasının yanında ilaç dışı yaklaşımlar da vardır.

1. İlaçlar dışında uygulanan yaklaşımlar: Burada asıl olan hastanın, yakınlarının eğitimi ve hastanın yaşadığı ortama yönelik yapılması gerekenler yer almaktadır. Böylelikle hastaya azamî fayda sağlamış olur. Hastaya dostça davranılmalı, kırıcı olunmamalı, espirili olunmalı, tane tane ve yavaş olarak konuşulmalı, karmaşık kavramlardan kaçınılmalı, gerekirse birebir şeyleri bıkmadan tekraren anlatmalı, hastayı önemsiyor olunmalı, hastayla inanç ve duygusal yakınlık sağlayacak bir ortam oluşturulmalıdır. Mümkünse hastanın yaşadığı ortam değiştirilmemeli, eşyaların konut içindeki yerleri sık değiştirilmemelidir. Ayrıyeten hastanın toplumsal olması, konuşması, günlük olayları takip etmesi, bulmaca üzere mental işlevlerini kullanacağı aktivitelerin sağlanması gereklidir. Mental aktivitenin yanında kesinlikle fizikî aktivite de yapılmalıdır.

Hastaya yapılacak işler için bir kağıda not alma alışkanlığı kazandırılmalı. Tıpkı şey, eşyaların yerini bulmak için de yapılmalıdır.

AH’larının otomobil sürmesi tehlikelidir. Bu yüzden bir kişinin, hastaya eşlik etmesi (şoför olarak) gerekir.

Hastanın istikrarlı ve nizamlı beslenmesi sağlanmalı.

Hasta hobilerini kısıtlamamalıdır. Evvelce yaptıklarını, yapmaya devam etmelidir. Ama artık çalışmayı bırakması gerekir. Hastalık ilerlemeden, hastanın ilerideki bakım durumu da kesinlikle göz önünde bulundurulmalıdır.

Alzheimer, yalnızca kişinin kendisine değil, ailesine de maddi ve manevi yük getirdiğinden, bu hastalıkla yaşamaya alışmak ve başedebilmek için takviye almak gerekir.

2. İlaçlarla tedavi: Bilişsel işlevlere ve psikiyatrik belirtilere yönelik ilaç tedavileri kullanılmaktadır. Günümüzde AH’nın bilişsel işlevlerine yönelik kullanılan ilaçların sayısı epeyce azdır. Hafif ve orta evrede kullanılan ilaçlar ile orta ve ileri evrede kullanılan ilaçlar farklılık göstermektedir. Gerekirse ilaçlar kombine edilmektedir. Hastanın mevcut durumuna nazaran ilaç seçimi yapılır, fakat kesinlikle bir uzmanın teklifiyle olmalıdır. Çünkü ilaçların damla, solüsyon, tablet-kapsül ve transdermal flaster (deri üzerine yapıştırılan formu) üzere formları vardır. Hastada ortaya çıkacak psikiyatrik ve davranışsal meselelere yönelik de antidepresanlar, anksiyolitikler ve antipsikotik ilaçlar kullanılabilir.

AH’nın seyri nasıldır?

AH tanısı konulduktan sonra hastaların ortalama hayat mühleti 9-10 yıldır. Bazen bu 5-20 yıl da olabilir. Bu hastalar genelde aspirasyon pnömonisi, üresepsis, akciğer ambolisi, yatak yaraları ya da ortaya giren öbür enfeksiyonlarla kaybedilir.

Doç. Dr. Erdal EROĞLU

Nöroloji ve Klinik Nörofizyoloji Uzmanı

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir